تفکر در مثنوی
عقل یا دل ؟ ( بررسی نظر و دیدگاه مولانا ) - بخش دوم

ج ـ دل

( نوشته شده توسط رضا جوانروح ) 

 

 

         مولانا جان را امری ذو مراتب می داند، بالاترین مرتبة جان «دل» است که جانِ جانِ جانِ جانِ آدم است.

 

آن دلی آور که قُطب عالَم اوست

جانِ جانِ جانِ جانِ آدم اوســــت (887/5)


 

  

 

        در مقابل دل، جسم را که سایهِ سایهِ سایهِ دل است و در مرتبه پائین خود «نفس» نامیده می شود، قرار می دهد.

 

 

 

 

 

 

جسم سایهِ سایهِ سایهِ دلـــست

جسم، کی اندر خُور پایه دلست (3306/6)

 

 

       لذا «دل» و «نفس» دو حد انتهائی از مراتب جان اند که در تقابل با یکدیگر قرار دارند. «نفس» مادر بت ها و از جنس شیطان است و حصولِ معرفتِ حق را قابل نیست.

 

 

 

 

 

مـــادر بُت ها، بتَ نفسِ شماســــت

زان که آن بت، مار و این بُت، اژدهاست (775/1)

نفس و شیطان هر دو یک تَن بوده اند

در دو صورت خویش را بِنــموده اند (4052/3)

نفسِ شهوانی ز حق کَرّاست و کــــور

من بـــه دل، کوریت می دیــدم ز دور (234/4)

       و حال آنکه «دل» ابزار شناخت است و جایگاه معرفت به خدا که قوتش لقاءالله است. در واقع «دل» از نظر مولانا، نظرگاه خداوند است. دلِ همچون آینه که صاف و پاک و سپید و جایگاه روشنی است.

 

 

 

 

 

 

دفترِ صوفی سواد و حرف نیست

جز دلِ اسپیدِ همچون برف نیست (159/2)

منظر حَق دل بود در د و ســــرا

کــــه نَظر در شاهد آید شاه را (2881/6)

پس نظر گاهِ شعاعِ تن، آهنسـت

پــس نظرگاه خدا، دل، نه تنست (840/2)

آینه دل چون شود صافی و پـاک

نقش ها بینی برون از آب و خاک (71/2)

 

      از این گذشته «عقل جزوی» با مرتبه نفسانیت و «عقل کلی» با مرتبه دل پیوند دارد. مولانا «دل» را جوهر و اصل جهان می داند.

 

 

 

پس بود دل جوهر و عالم عَـرَض

سایة دل چون بود دل را غَرَض (2266/3)

 

 

       اما صیقل خوردن «دل» منوط است به پرهیز از پاره ای حالات و رفتارهای ناروا و ناپسند که موانع راهِ صافی شدن دل اند. تا «دل» صافی نشود جایگاه و نظرگاه خداوند کی تواند شد. موانعِ صیقل شدن «دل» و پاک گشتن آن از این قرارند.

 

 

 

 

 

1ـ بــی ادبی

 

 

بی ادب گفتن سخن، با خاص حق

دل بمیـــراند، سیــــه دارد وَرق (1740/2)

 

 

2ـ طمــــع

 

هر که را باشد طَمَعْ الکن شــود

با طَمَعْ کِی چشم و دل روشن شود (581/2)

 

3ـ حـــسـد

چون کُنی بر بی حسد مَکرو حسد

زان حَســـد دل را سیاهی ها رسد (437/1)

 

4ـ شهـــوت

دل، تو را در کویِ اهـــلِ دل کَشد

تـن، تو را در حبسِ آب و گِل کَشد (728/1)

۵ـ دروغ

دل نیــارامــد ز گفتــــاردروغ

آب و روغن هیــچ نفروزد فروغ (2740/2)

گو سر بَربند از هَـــزل و دروغ

تـــا ببینی شهـــرِ جان با فروغ (101/3)

این دلم، هرگز نمی گویــد دروغ

که ز نورِ عرش دارد دل فروغ (2756/6*)

          "۴"  اما در مجموع می توان راه رسیدن به حق و حقیقت یا نیل به رستگاری را بدین قرار برشمرد. نخست آنکه لازمة آغاز حرکت، برخورداری از «عقلِ جزوی» است نه پس از آن. رهرو باید «عقل جزوی» را به «عقلِ کلی» بپیوندد.

 

 

 

 

 

 

 

مر ترا عقلیست جُزوی در نهان

کــــامُل العَقلــــی بجــو انــــدر جهان

جـــزوِ تـو از کُلِّ او کُلـّی شود

عقلِ کُل بر نَفْس چون غُلّی شود (2056/1)

 

           جان آدمی با پیوستن به «عقل کلی» به بارگاه «دل» می رسد. «عقل و دل» اگر چه در توجه به عالم ماده به عالم معنایا بی صورتی تعلق دارند، اما در نظر به عالم «اندیشه و عشق»، یا طرز تلقی و نگرش ما از جهان و عالم هستی، به عالم صورت ها تعلق می یابند. به عبارت دیگر «عقل و دل» صورتِ عالمِ «اندیشه و عشق» هستند. بنابراین «اندیشه» (نوعِ نگاه) و «عشق» هر فرد، تجلیِ مرتبةِ عقلی و دلی او خواهند بود. مراد از «اندیشه»، طرز تلقی فرد و نوع نگاه (Attitude) او به هستی است که ربط وثیقی دارد با «دل» او. بنابراین تفاوت جانِ دل آگاهِ آدمیان در نوعِ نگاه و جهان نگری آنها جلوه خواهد نمود.

 

 

 

 

 

 

ای برادر تو همان اندیشه ای

مـــابقی تــو استخوان و ریشـــه ای

گر گُلست اندیشه، تو گُلشنی

ور بود خاری، تو هیمة گُلخنی (278/2)

 

 

           با عنایت به بررسی انجام شده در خصوص مقولات «عقل و دل» از بیان و نگاه مولانا و تقسیم بندی صورت گرفته، مراحل طیِ راهِ حقیقت و آگاهی به معرفتِ الهی در «جهان نگری مولانا» با توجه به مباحثی که در پی خواهد آمد بدین ترتیب خواهد بود:

 

 

 

 

          عقلِ جُزوی           عقلِ کُلی                 دِلْ                 (جهان صورت)

                                   

          اندیشه                 عشق                     الله            (جهــــان معنـا)

                                   

 

   ---------------------------------------------------------------------------


جدول شماره «١»

عقل جزوی 

                                                                                    عقل کلی

علم تقلیدی را نتیجه می دهد                                علم تحقیقی را نتیجه می دهد        22-517/3

زیرک است                                                         حیران است                                63ـ2762/5

حالی بین است                                                   آخربین است                              40ـ1257/4

موجد کبر و منکر عشق است                                موجد عشق است                         1982/1

از مستی از هستی است                                       از احساس نیستی است               1985/1

در تردید است                                                     آمِن از رِیْب است                         1145/3

به خطا می افتد                                                   به حقیقت رسیده است                 3570/3

علم بنای آخور را نتیجه می دهد                           علم راه حق را نتیجه می دهد        19ـ1510/4

ظلمانی است                                                      نورانی و نیکو طالب است                        2557/3

گدای شهوت است                                                ضد شهوت است                         02ـ2300/4

اسیر صورت و غلط بین است                              از صورت می گذرد و می تواند

تفاوت صورت های مشابه را دریابد          1102/5

 

با تجربه و تعلیم افزایش می یابد                                     نسبتی با تجربه و تعلیم ندارد     43ـ1539/3

شک و گمان ایجاد می کند                                                 علم و یقین ایجاد می کند              3290/1

مقصود و منظورش پست است                             عادل است                                  38ـ4137/6

ترسان از اجل است                                              اسباب رهایی است                      4227/5

کوته نگر و مادی است                                         حقیقت نهان جهان هستی است      2474/4

                                                                        صیقل دل است                            2474/4

                                                                        غذای جان است                           1953/4

                                                                        جوهر شریعت است                     5ـ454/5

------------------------------------------------------------

جدول شماره «٢»*

علم تقلیدی                                                                             علم تحقیقی

 

عالم به علم تقلیدی                               طالب نیست                           عالم به علم تحقیقی   طالب است                         91ـ490/2

عالم به علم تقلیدی                               خواستار عرضه خود است                 عالم به علم تحقیقی   خواستار رهایی است      2433/2

عالم به علم تقلیدی                               طالب دانه است                     عالم به علم تحقیقی   طالب روشنائی است       2432/2

عالم به علم تقلیدی                               خود را نمی شناسد               عالم به علم تحقیقی   شناسای جان خود است   49ـ2648/3

عالم به علم تقلیدی                               در دلیل است                          عالم به علم تحقیقی   در عین است                      3316/2

عالم به علم تقلیدی                               سودجو است                         عالم به علم تحقیقی   حق جو است                     1655/4

عالم به علم تقلیدی                               حمال علم/لوح حافظ است   عالم به علم تحقیقی   لوح محفوظ است                             1962/4

 

علم تقلیدی                             بار است                                                 علم تحقیقی            یار است                                                 3453/1

علم تقلیدی                             بر تن می زند                          علم تحقیقی            بر دل می زند                         120ـ119/6

علم تقلیدی                             عاریه است                            علم تحقیقی            با جان ما پیوند دارد              65ـ1959/4

علم تقلیدی                             ظن است                                                 علم تحقیقی            نظر است                                30ـ2129/1

  

-------------------------------------------------------------------------------


  • از آنجا که عقل جزوی، علم تقلیدی را منجر می شود و عقل کلی، علم تحقیقی را، لذا غیر مستقیم می توان صفات علم تقلیدی را برای عقل جزوی و صفات علم تحقیقی را برای عقل کل برشمرد.

«1» تفاوت عقل جزوی و عقل کلی  سوی خود مولانا به صراحت بیان نشده است. اما اساساً هر جا در مثنوی رابطه جزء و کل به بیان می آید می توان رابطه سایه و اصل را به جای آن گذاشت. به بیان دیگر فی المثل در این مورد می توان گفت که عقل جزوی سایه عقل کلی است. سایه شیء، همان شیء است، با این تفاوت که حجاب هائی روی آن را پوشانده است. هر اندازه این حجاب ها غلیظ تر باشد شباهت سایه به اصل کمتر می شود و برعکس هر چقدر از غلظت حجاب ها کاسته شود شباهت سایه و اصل بیشتر می گردد.  

«2» ر. ک. جدول شماره «2».

«3» با توجه به ابیات قبل، مراد از خر همان نفس یا جسم است.

 

«4» و بسیاری امور دیگر که در جلسات آتی بدان پرداخته خواهد شد. موانع راه دل از منظر مولانا را مقایسه کنید   با گناهان کبیره در تورات: شکمبارگی، طمع، تنبلی، شهوت، غرور، حسادت و خشم.     

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   

 

...

پيام هاي ديگران()     link     سه‌شنبه ٥ بهمن ۱۳۸٩ - مشتاقان مولوی