تفکر در مثنوی
مثنوی را نیست پایانی پدید

 مثنوی معنوی

مثنوی، مشهور به مثنوی معنوی یا مثنوی مولوی، نام کتاب شعری از مولانا جلاالدین محمد بلخی شاعر و صوفی پارسی گو است. این کتاب از ۲۶۰۰۰بیت و ۶ دفتر تشکیل شده و یکی از برترین کتاب‌های ادبیات عرفانی کهن  و حکمت فارسی پس ازاسلام است. این کتاب درقالب شعری مثنوی سروده شده‌است؛ که در واقع عنوان کتاب نیز می‌باشد. در این کتاب ۴۲۴ داستان پی‌درپی به شیوهٔ داستان سختی‌های انسان در راه رسیدن به معبود را بیان می‌کند. بیت نخست دفتر اول مثنوی معنوی به نی نامه شهرت دارد و چکیده‌ای از مفهوم ۶ دفتر است. این کتاب به درخواست شاگرد مولوی، حسام الدین حسن چلبی، در سالهای ۶۶۲ تا ۶۷۲ هجری/۱۲۶۰ میلادی تالیف شد. مولانا در این کتاب مجموعه‌ای از اندیشه‌های فرهنگ اسلامی را گرد آورده‌است.

 ساختار ادبی مثنوی

مثنوی‌ مولوی، همانند بیشتر مثنوی‌های صوفیانه ، به صورت عمده از «داستان» به عنوان ابزاری برای بیان تعلیمات تصوف استفاده می‌کند. ترتیب قرار گرفتن داستان‌های گوناگون در این کتاب ظاهراً نظم مشخصی ندارد. شخصیت‌های اصلی داستان‌ها می‌تواند از پیامبران و پادشاهان تا چوپانان و بردگان باشد. حیوانات نیز نقش پررنگی در این داستان‌ها بازی می‌کنند. آخرین داستان مثنوی شاهزادگان و دژ هوش ربا، با وفات مولوی ناتمام ماند. دفتر ششم مثنوی از همین روی دفتری ناتمام است. فرزند او مثنوی زیبایی دارد که در آن از مرگ پدر و ناتمام ماندن مثنوی گله کرده‌است. اصل داستان را البته جویندگان می‌توانند در مقالات شمس تبریزی بیابند و از بخش پایانی قصه مطلع شوند.

مولوی در مثنوی تبحر خود را در استفاده از اتفاقات روزمره برای توضیح دیدگاه‌های عرفانی‌اش نشان می‌دهد. ویژگی تمایزبخش دیگر این کتاب میزان گریزهای مکرر آن از داستان اصلی برای توضیح (گاه مفصل) نکات مختلف جنبی داستان است. این نکته ممکن است بیانگر این باشد که برای مولانا مضمون داستان اهمیت بسیار بیشتری از سبک نگارش داشته‌است.

مثنوی و کتب آسمانی

برخی از ادیبان، مثنوی را تالی کتب آسمانی خوانده‌اند و برخی پا را از این هم فراتر نهاده و آنرا مصحف ثانی نام نهاده‌اند. جامی، مثنوی معنوی را «قرآن در زبان فارسی» نامیده‌است. بنابر نظر جلال الدین همایی ، مثنوی اگر از سروده‌های گاتا، اوستای زرتشت ، وداهای هندوان و عهد جدید مسیحیان (قرآن و عهد عتیق مستثنی شده‌اند) که در دسترسند، عمیق تر و پر مایه تر نباشد، قدر مسلم کمتر هم نیست. دلیل این اعتقاد به دو نکته باز می‌گردد. نکته اول آنکه سرچشمه فیض و سرمایه‌ای که سبب تالیف مثنوی گشته همانا وحی الهی است و این در جای جای مثنوی مشهود است. بنابر اعتقاد مسلمانان، وحی به پیامبران مختص نیست و چه بسا به تعبیر قرآن بر زنبور عسل نیز نازل گردد. بنابراین اعتقاد است که در مثنوی آمده‌است.

هم کم از وحی دل زنبور نیست     گیرم این وحی نبی گنجور نیست

خانهٔ وحیش پر از حلوا شده است  چونکه اوحی الرب الی النحل آمده است

دلیل دوم آنکه مولانا روحی وحی‌شناس داشته و این روح اثر خود را به شکل چشمگیری در مثنوی به جای گذاشته‌است.

گر نبودی روح های غیب‌گیر     وحی نآوردی ز گردون یک بشیر

 


عرفان مثنوی

اگر خواسته شود که در باب تفکرات عرفانی مولوی تحقیق شود، شاید بهترین راه تحلیل کلیات شمس باشد. ولی اگر هدف شناخت برداشتهای او از زندگی و دین باشد، بررسی غزلهایش نتیجه‌ای در بر نخواهد داشت. به این منظور مثنوی انتخاب بهتری است. مولوی در تدوین این اثر قصد تعلیم و اندرز گویی داشته و راه‌های وصول به خدا و معرفت نفس را می‌آموزد.

مولوی اساسا در قالب‌های صوفی‌گری امام محمد غزالی نمی گنجد. مثنوی او گاهی حتی با اصول صوفی‌گری مانند «نفرت از دنیا و عشق به خدا»، «فنای در خود و بقای در خدا» و تخلص به اخلاق الله» نیز در تعارض است. بر عکس مثنوی بیشتر با مسائلی از قبیل «حیات دینی روح» و «اشتیاق روح به اتحاد با حق» درگیر است.

مثنوی، منتخب بدون نظم و ترتیبی از تمامی اندیشه‌های فلسفی و کلامی جهان اسلامی از آغاز تا قرن هفتم هجری است. مولوی هرچه در هر دستگاه فکری درست یافته است، انتخاب کرده‌است. رشته‌ای که این نکات نامرتبط را به یکدیگر پیوند داده‌است، داستانهای مثنوی است.

سبک گفتارمثنوی

مطالب مثنوی را از جهت فهم خواننده به سه بخش عام، خاص و اخص تقسیم می‌کنند. 1- بخش عام یا محکمات بخشی از مثنوی است که در آن روی سخن با عامه‌است و هرکس نیز به قدر فهم خود از آن استفاده می‌کند. اکثر حکایات و نصایح و پندهای مثنوی در این بخش قرار دارند.

چونکه بد کردی بترس ایمن نباش    زانکه تخم است و برویاند خداش

2- بخش دوم مطالب مثنوی بخش خاص یا بخش حدفاصل نامیده می‌شود. مطالب این بخش گویی چنان است که مولوی با یاران دمساز خود در خلوت بیان نموده‌است و خوانندگان از روزنی جسته و گریخته از آن می‌شنوند.

با لب دمساز خود گر جفتمی       همچو نی من گفتنی‌ها گفتمی

3- بخش سوم از مطالب مثنوی بخش اخص یا متشابهات است که آن دسته از سخنان بسیار مشکل و مبهم مثنوی است که متشابهات قرآنی را به یاد می‌آورد. برخی از سخنان این بخش از مثنوی قابل تاویل هستند مانند

حیرت اندر حیرت آمد این قصص             بیهشی خاصگان اندر اخص

که اشاره‌است به داستان بیهوش شدن پیامبر اسلام از هیبت دیدن فرشته وحی. لیکن بخشی از اشعار این بخش یا تاویلات گوناگون دارند و یا تاکنون تفسیر نشده‌اند. چرا که با سکوت مولوی نیمه کاره رها شده‌اند.

گفتگو بسیار شد خامش شدم         مسئله تسلیم کردم تن زدم

مثنوی و شمس تبریزی

مولوی در حدود سن ۴۰ سالگی با شمس‌الدین محمد بن علی بن ملک داد تبریزی معروف به شمس تبریزی به مدت چهار سال (با یک دوره فترت) محشور شد و این ملاقات چنان اثری عمیق در وی گذاشت که هرجا در مثنوی کلمات آفتاب، خورشید و یا شمس آمده‌است، روی سخن بلافاصله به شمس تبریزی بازگشته‌است.

واجب آمد چونکه آمد نام او     شرح رمزی کردن از انعام او

این موضوع محدود به این کلمات نیز نمی‌شود. هرجا در مثنوی داستانی از عشقی سوزان یا حکایت ازمحبتی جوشان می‌رود، سخن به شمس باز می‌گردد. حکایت عشق سلطان محمود وایاز و حکایت عشق پادشاه و کنیز (اولین حکایت دفتر اول) از این جمله‌اند.

بشنوید ای دوستان این داستان      خود حقیقت نقد حال ماست آن

مثنوی و حسام الدین حسن چلبی

مصاحبت مولانا و شاگردش حسام الدین حسن چلبی مدت ۱۰ سال به طول کشید و با وفات مولوی در سال ۶۷۲ پایان یافت. این سالها سالهای تالیف مثنوی معنوی است و مثنوی در حقیقت به خواست و اصرار حسام الدین از همان سال اول آشنایی سروده شد.

مطلع تاریخ این سودا و سود   بعد هجرت ششصد و شصت و دو بود

ملیت مثنوی

مولوی زادهٔ بلخ بود(افغانستان امروز) و در زمان تصنیف مثنوی در قونیه روم  ( ترکیه فعلی) می‌زیست. مثنوی را به گلی تشبیه کرده‌اند که گرچه در یک آب و خاک پرورش یافته، بوی عطرش مشام جهانیان را آگنده‌است. با آنکه مثنوی به عموم جهانیان تعلق دارد، ولی بهره ایرانیان و پارسی زبانان از وی بیشتر است. چرا که، اولا، مثنوی شریف به زبان پارسی سروده شده، و ثانیا، از محیط فرهنگی ایران بیشترین تاثیر را پذیرفته‌است. داستانهای مثنوی عموما با فرهنگ ایران آن روزگار منطبق بوده‌است. داستان کبودی زد ن قزوینی نمونه‌ای بارز از اینگونه تاثیر فرهنگی ایران بر مثنوی است. برخی مولوی شناسان (ازجمله استاد عبدالحسین زرین کوب)  معتقد هستند که در شهر قونیه در روزگار مولوی، زبان مردم کوچه و بازار، زبان فارسی بوده است.

پارسی گو گرچه تازی خوشتر است     عشق را خود صد زبان دیگر است

با این وجود نباید ناگفته گذاشت که مثنوی معنوی تأثیر زیادی روی ادبیات و فرهنگ ترکی نیز داشته‌است. دلیل این امر این است که اکثر جانشینان مولوی در طریقه صوفی مربوط به او از ناحیه قونیه بودند و آرامگاه وی نیز در قونیه‌است.

ای بسا هندو و ترک همزبان    ای بسا دو ترک چون بیگانگان

از باب وظیفه فرهنگی این وبلاگ در انتشار دانش ، کوته نوشتی ارائه گردید جهت معرفی مثنوی به مخاطبین جوان تر  و همچنین جویندگان علم و ادب پارسی در سراسر گیتی، گرچه نوشتار در خصوص مثنوی پایان نمی یابد، همانگونه که خود حضرت مولانا فرموده:

گر شود بیشه قلم دریا مدید    مثنوی را نیست پایانی پدید

در پایان برخی منابع مفید جهت مطالعه بیشتر ارائه گردیده است. یا حق


************************************************

برخی از لینک ها ی مفید

دانلود کتاب کامل مثنوی

http://www.4shared.com/file/98330749/a491b462/Masnavi_Manavi_Selection.html

جلسات اینترنتی شرح مثنوی

http://masnawi.blogspot.com/

مثنوی آنلاین

http://ganjoor.net/moulavi/masnavi/

http://rira.ir/rira/php/?page=view&mod=public&obj=home&id=0

دانلود کتاب صوتی مثنوی

http://audiobook.blogfa.com/cat-37.aspx

برخی از منابع جهت مطالعه بیشتر

همایی، جلال الدین.، تفسیر مثنوی مولوی، انتشارات هما. تهران. ۱۳۶۶

زرین کوب، عبدالحسین. پله پله تا ملاقات خدا، در باره زندگی، اندیشه و سلوک مولانا جلال الدّین رومی، انتشارات علمی، چاپ هفدهم، تهران، ۱۳۸۰

زمانی، کریم.، شرح جامع مثنوی معنوی، انتشارات اطلاعات، تهران، .1388

خلیفه عبدالحکیم، محمدی، احمد.و میرعلایی، احمد.، عرفان مولوی، شرکت سهامی کتابهای جیبی. چاپ دوم. ۲۵۳۵ تهران

مثنوی معنوی، مولانا جلال‌الدّین محمّد (مشهور به مولوی)، بر اساس نسخهٔ تصحیح شدهٔ رینولد نیکلسون ، با مقدّمهٔ استاد بدیع الزمان فروزانفر ، انتشارات امیر مستعان، تهران، ۱۳۷۸.

Norman Calder, Jawid Ahmad Mojaddedi, Andrew Rippin, Classical Islam, Routledge, 2003, p.253

R.A.Nicholson. The Idea of Personality in Sufism. Cambridge University Press. 1923

Nicholson, R. A. Tales of Mystic Meaning, being Selections from the Mathnavi of Jalal-ud-Din Rumi, with a Frontispiece by Cynthia Kent, Frederick A. Stockes Company Publishers

 

 

     
     
...

پيام هاي ديگران()     link     دوشنبه ۱۸ بهمن ۱۳۸٩ - مشتاقان مولوی