تفکر در مثنوی
زندگی در پرده( 4) - رابطه ی حجاب دل با هبوط و معراج

سلام :

                       در ادامه ی صحبت از حجاب شاید این سوال مطرح شود که اساسا چرا مولانا بر فهم و لمس مسئله ی حجاب اینقدر تاکید دارد و در باب آن هشدار میدهد ( همانطور که در کلام سایر عرفا و بزرگان نیز چنین است ) ؟ در پاسخ باید گفت  همانطور که پیش تر ذکر شد اساسا کلید شناخت و فهم عرفان در شناخت و فهم مفهوم « حجاب های دل »  است و اغراق نیست اگر بگوییم واژه ی عرفان  یعنی شناخت برگرفته از درک  همین مطلب است که بدانیم ما در این دنیا درون یک حجابیم و ورای این تصور ظاهری ما از این زندگی مفاهیم عمیق تر دیگری  هست که ما در حالت عادی هیچ شناختی از آن پیدا نمیکنیم  مگر اینکه راهش را بیاموزیم . البته  این مفاهیم دقیقا از همان باور مذهبی برگرفته شده که در متن آیات قرآن به آن اشاره شده است  .  اما اینکه چه شد ما در حجاب قرار گرفتیم ؟ در توضیح این مطلب  مولانا میگوید در حقیقت آدمی از زمانی که به این زمین هبوط و نزول کرد به درون حجاب سقوط کرد و  در واقع سراسر این عالم حجاب است و محدود شدن نگاه ما به همین عالم مانع رویت حق و خداوند میشود . حال چرا این عالم حجاب انسان است ؟


 

                              چون این عالم فعلی ما در واقع عالم صورت است و محدودیت های خود را دارد و از طرفی آنجاییکه طبق باورهای مذهبی و عرفانی  انسان بصورت ترکیبی از جسم و جان  خلق شده است و در زندگی دنیوی وجه جسمانی او غالب تر است طبعا شناخت او از هر حقیقتی چون از همین زندگی آغاز میشود محدود و ناقص است و لذا  انسان بخاطر محبوس شدن در قفس تن بسهولت نمیتواند به درک کاملی برسد نتیجه آنکه این عالم بخاطر ناشناخته ماندن اش سراسر برای او حجاب میشود . تازه وقتی مطلب به درک عالم معنی میرسد که طبق گفته ی مولوی تنها از مسیر دل امکان پذیر است این حجابها شدید تر و گاه بسیار ظریف تر میشود و هر چیز به ظاهر ممدوحی وقتی مانع رویت حق میشود خود تبدیل به حجاب میشود حتی اگر بظاهر غیر مذموم و پسندیده باشد . اما تاکید مولانا بر این نکته است که  از بین همه ی حجابهایی که بعنوان مصداق حجاب در سخن مولوی گفته شده شاید قوی ترین و محکم ترین آنها  البته « حجاب خود » است یعنی خود را دیدن است و غرق شدن و فریفته شدن بخود . اما مولانا در دفتر اول مثنوی در ضمن داستان شیر و نخجیران و خرگوش به تمثیل جالب و ظریفی می پردازد که در آن هبوط انسان به این جهان را با مراحل رشد کودک شیرخواری مقایسه کرده است او میگوید :  

                  طفل  تا گیرا و تا پویا نبود 

                                                        مرکب اش جز گردن بابا نبود

                  چون فضولی گشت و دست و پا نمود 

                                                          در عنا افتاد و در کور و کبود  

                        مولانا میگوید همانطور که کودک نوزاد که تازه به دنیا آمده و هنوز دست و پایی ندارد و قادر به حرکت نیست و از طرفی به همین خاطر اهل کنجکاوی هم نیست  به همین دلیل شدیدا مورد توجه و حمایت پدر است و  از نظر موقعیت تازه بر مقام بلندی قرار گرفته یعنی گردن پدر !  این جان انسان هم مثل آن طفل تا وقتی در عالم ازل یا عالم ذر بود و هنوز در قالب تن اسیر نشده بود مورد حمایت و تقرب حق بود و به اصطلاح عرش نشین بود . شاید اشاره ی مولانا به همان آیه باشد که جانهای آدمیان پیش از خلقت مورد سوال قرار گرفتند که : «  الست بربکم ؟ قالوا بلی ! آیا من پرودگار شما نیستم ؟ گفتند : آری » و این اقرار جان آدمی بود به وابستگی به حق . عرفا ظاهرا از این آیه اینطور استنباط کرده اند که این اقرار جان آدمی پیش از  خلقت تن آدمی صورت گرفته است  یعنی جان آدمی پیش از خلقت جسمانی اش وجود داشته است اما هنوز در قالب تن و دست و پا محبوس نشده بود و  بقول مولانا در آن عالم در عین حال در صفا بوده است .

                    جان های خلق پیش از دست و پا

                                                             می پریدند از وفا اندر صفا

                تا اینکه با خلقت آدم جان او در قالب تن و این دست و پا قرار گرفت و محبوس شد . مولانا در ادامه میگوید  همانطوری که طفل به محض اینکه دست و پایش قوت گرفت و آنها را بکار برد و شروع به حرکت کرد و بعد اهل کنجکاوی و فضولی شد از گردن پدرش پایین آورده میشود  دردسرهایش تازه آغاز میشود و در کوری و سیاهی می افتد  جان آدمی هم بعد از این که در قالب تن قرار گرفت و خودش را تنها در این قالب دید و شناخت  و بعد تازه آن مصیبت هبوط بخاطر حس فضولی اش رخ داد او هم از عرش به فرش زمین سقوط کرد منتهی چون در قالب تن قرار گرفت مشکلات تازه برایش شروع شد :

                    چون به امر اهبطوا بندی شدند

                                                         حبس خشم و حرص و خرسندی شدند

                  ما عیال حضرتیم و و شیرخواه

                                                        گفت الخلق عیال للاله

                 آنکه او از آسمان باران دهد

                                                       هم تواند کو ز رحمت نان دهد !

               مولانا میگوید با این امر هبوط بود که دچار محبوس شدن در خشم و کینه و حرص و طمع مال اندوزی و نهایتا خرسندی به زندگی موجود شدیم و این آغاز حجابها بود در حالیکه در واقع طبق آن حدیث ما خانواده و عیال خداوندیم و وقتی اوست که موجب هر رحمت و نعمتی است باید به او رجوع کرد و خود را از این طمع و حرص و خشم و خوابزدگی نجات داد . در اینجا مولانا در ادامه ی حکایت شیر و نخجیران به زیبایی از زبان شیر هرگونه تصور جبری را از این مسئله ی هبوط و حجاب رد میکند و میگوید چنین نیست که فکر کنید خب حالا که در این زندگی دنیوی گرفتار شده ایم و همه چیز هم حجاب است از آسمان هم که هبوط کرده ایم خب در اینصورت راه بسته است و باید به همین زندگی و مشکلاتش راضی باشیم و بالاجبار با آن بسازیم :

                      گفت شیر : آری ولی رب العباد

                                                              نردبانی پیش پای ما نهاد

                      پای داری چون کنی خود را تو لنگ ؟؟

                                                             دست داری چون کنی پنهان چون چنگ ؟؟

                     پایه پایه رفت باید سوی بام

                                                            هست جبری بودن اینجا طمع خام !

                     خواجه چون بیلی به دست بنده داد

                                                           بی زبان معلوم شد او را مراد

                    دست همچون بیل اشارت های اوست

                                                          آخر اندیشی عبارت های اوست !

                   بس اشارت های اسرارت دهد

                                                          بار بردارد ز تو کار ات دهد

                   شیر در پاسخ نخجیران که شیر را دعوت به راضی به جبر زندگی میکنند میگوید این درست است که ما بخاطر هبوط اجبارا به اینجا نزول کردیم ولی در مقابل این قوس نزولی یک قوس صعودی هم داریم و خداوند اگر دست و پایی داده است برای این هم هست که از نردبان معراج بالا برویم و قطعا پله پله باید از این نردبان معراج بالا رفت تا دوباره به عرش رسید. منتهی شرط اش این است که خود را قابل آن کنیم و وصل جو باشیم :

                حاملی محمول گرداند ترا

                                                   قابلی مقبول گرداند ترا

               قابل امر وی ای قابل شوی

                                                  وصل جویی بعد از آن واصل شوی 

             اگر اینجا تو حمالی و بارسنگین سلوک را به دوش میکشی با بالا رفتن از این نردبان حقیقت بارها از دوش ات برداشته میشود و سبک میشوی . و اما پاداش ات این است :                                                              

               سعی شکر نعمت اش قدرت بود

                                                 جبر تو انکار آن نعمت بود

                شکر قدرت قدرت ات افزون کند 

                                                 جبر نعمت از کف ات بیرون کند

                جبر تو خفتن بود در ره مخسب

                                                تا نبینی آن در و درگه مخسب

                هان مخسب ای جبری بی اعتبار

                                                جز به زیر آن درخت میوه دار !

             که در واقع اشاره ای است به آیات قرآن که « لان شکرتم لازیدنکم یعنی اگر نعمت مرا شکرگزار باشید آن را برای شما افزون خواهم کرد » . در حقیقت مولانا زندگی این جهان را با وجود حجابها و پرده هایش مذموم نمیداند بلکه آن را پله های نردبانی میداند که باید یک به یک از آن گذشت و بالا رفت و اساس دایره ی زندگی ما به همین شکل تصویر میشود یعنی قوس نزولی هبوط و قوس صعودی عروج . از طرفی هم داشتن این مرکب تن را با وجود همه نوع محدودیت ها و محبوس کردن جان مذموم نمیداند و اساسا آنرا وسیله ی رفتن به سوی مقصد میداند مثل دست و پایی که باید باشد تا از نردبان بالا رفت اما نکته ای که مولانا و بطور کلی عرفان بر آن بشدت تاکید می ورزد این است که مبادا بجای فکر کردن به مقصد و چشم دوختن به هدف و مقصود سرگرم خود این وسیله بشویم و اسیر و زمین گیر مرکب و وسیله بشویم که مفهوم حجاب از همین معنی آغاز میشود . بعداز شناختن مفهوم حجاب و رابطه ی آن با هبوط و معراج میتوان به نگاه زیبای مولانا به سیر زندگی و نگاه عمیق او به مسائل مختلف زندگی در این دنیا از دید او پرداخت و تصویری روشن تری از مفاهیم قرآن و بطور کلی ادیان از دید عرفان رسید .

                                                                   « رضا منصورزاده »                      

                                 

...

پيام هاي ديگران()     link     جمعه ۱۳ اسفند ۱۳۸٩ - مشتاقان مولوی