تفکر در مثنوی
اندیشه و فکر از نظر مولانا ( بخش اول) / رضا جوانروح

     

       بررسی مقوله اندیشه و فکر از نقطه نظر جهان نگری مولانا که در ادامه بحث راجع به «عقل و دل» پیش آمده است، به منظور وضوح و تبیین نوعِ نگاه و نگرشِ مولانا به روند سلوکِ سالکِ راه حق در مسیر طیِ طریقت خواهد بود. به عبارتی دیگر انسانِ سالکِ راهِ حق پس از گذر از مرحله   «عقل جزوی» و اتصال به «عقل ایمانی یا عقلِ عقل یا عقل کلی» و آگاهی از موانع صافی شدن «دل»، که جایگاه و نظرگاه خداوند است به مقوله و میدانِ «اندیشه و فکر» که به بیان مولانا کُلِ وجود آدمی یا جهان می باشد، می رسد.


ای بـــرادر تو همان اندیشــه ای

                 مـــابقی خود استخوان و ریشـــه ای      (277/2)

این جهان یک فکرت است از عقلِ کُل

               عقل چون شاه است و صورت ها رسُل       (979/2)

    از نظر مولانا آدمی و جهان آدمی در اندیشه و نگاهِ او به هستی است که شکل می گیرد و این بیشة اندیشه است که دلِ آگاه و صافِ سالک را چون شیر در خود جولان می دهد.

کو همان جا که دل و اندیشه اش

                    دایم آن جا بُد چو شیر و بیشه اش        (3315/6)

در عِمــــادالمُلک این اندیشه ها

                 گشته جُویان چون اَسد در بیشه ها      (3433/6)

 

    اندیشه انسانی از نظر مولانا موجب «چهار» پدیده است:

     1ـ سخن و کلمات

کار و پیشه

  3ـ جهانِ آدمی  

منِ وجودی

    به عبارتی دیگر مولانا امواج دریایِ اندیشه و فکر را پدید آورندة «منِ وجودیِ انسان» و صورتبندی «جهان پیرامونی» و موجب هر گونه «شغل و کار و پیشه در جهانِ مادی» و نیز تظاهر این اندیشه را که در قالب «سخن و کلمات» رخ می دهد، بر می شمارد.

سخن و کلمات

    بدیهی است تظاهر هر گونه تفکر در جانِ آدمی در جهان ظاهری به صورت کلمه و یا به صورت صوت و آواز خوش بیان خواهد شد.

این سخن و آواز از اندیشه خاست

                     تــــو ندانی بحر اندیشه کجاست          (1140/1)

چون ز دانش موج اندیشه بتاخـت

                       از سخن و آواز او صورت بساخت        (1143/1)

 

    معادلِ ارتباط درونی سخن و آواز که دوگونه تظاهر اندیشه درونی آدمی می باشد، همچون صورت و معناست از یکدگر، که آواز خوش نشان اندیشة نیک است و بالعکس.

صورت از معنی چو شیر از بیشه دان

                     یا چو آواز و سخن ز اندیشه دان        (1139/1)

از بـُــرون بـر ظاهرش نقش و نگــار

                   وز درون ز اندیشــه ها او زار زار         (136/3)

 

و آن یــکی بینی در آن دَلـــق کُهـــُن

                     چون نبات اندیشــه و شکر سُخُن         (137/3)

 

     بنابراین تراوش زیبایی بیرونی ناشی از نیکی اندیشه درونی خواهد بود. بدین لحاظ ضروری است که نوع اندیشه و نگاهِ درونی به جهان هستی، زیبانگرانه و نیک اندیشانه باشد تا گل هایِ خوش بویِ جان مجال رشد در «دلِ صافی» بیابد. پرهیز از اندیشة بد، که چون زهری بر جانِ‌ آدمی خواهد بود، الزامی است.

فکـــرتِ بد، ناخنِ پر زهـر دان

               می خـــراشـــد در تعمـــق روی جـــان      (558/5)

اندیشه جز زیبا مکن کو تاروپود صورت است

                  ز اندیشة زیبا تند و آن صورت زیبا شده        (غزلیات)

مردِ کم گوینده را فکر است زَفت

                    قشـر گفتـــن چون فزون شده مغز رَفت       (1177/5)

تا خیال و فکر خوش بر وی زند

                  فکــــر شیریـــن مَرد را فربـــه کنــــد         (289/6) 

 

کار و پیشه

     هر گونه اندیشه ای در خصوص جهان ظاهری موجب ایجاد کار و شغل و ثروت و مکنت خواهد شد.

چیست اصل و مایة هر پیشـه ای

                  جز خیال و جز عرض و اندیشه ای        (969/2)

بی نهایت کیش ها و پیشه هـــا

                       جملــه ظِلّ صــورتِ اندیشـه ها         (3727/6)

هر چه داری تو زمال و پیشـه ای

                      نه طلب بــود اول و اندیشـه ای         (1449/3)

پس چو می بینی که از اندیشه ای

                   قایم است اندر جهان هر پیشه ای       (1035/2)

     در واقع،  آدمی با اندیشه خود و برنامه ریزی لازم و صورت بندی فکر اولیه،  در خصوص هر کاری که در جهان مادی ظاهری می خواهد انجام دهد، به تحقق آن تفکر و از قوه به فعل شدن تفکر اقدام می کند و در این خصوص کاملاً اختیاری عمل می نماید.

اختیـاری کـــرده ای تو پیشه ای

                    کـــه اختیاری دارم و اندیشه ای       (3069/5)

     البته لازم است که اندیشة معاش و پیشه، کُلِ تفکر را در برنگیرد که آنگاه دل را از یاد خدا غافل داشته و عقل جزوی را چیره و حاکم خواهد نمود، که بدین ترتیب اینگونه اندیشه موجب سکونت و عدم راهیابی سالک به راه حق خواهد شد.

بـــر دلِ خود کم نِه اندیشة معــاش

                عیش، کم ناید تو بر درگـــاه بـــاش       (456/2)

هم مزاجِ خر شده است این عقل پست

                    فکرش اینکه چون علف آرم به دست        (1857/2)

     در هر صورت اندیشه ، موجد کار و تداوم آن ، هدف از این نگرش و تفکر نبوده و بلکه این جهان نگری که تظاهرش با آواز و سخن و کلمه بوده و تحقق اش با هر گونه شغل، کار، ثروت و مکنت، نمی بایستی متوقف به این دایره از معنایِ جهانِ هستی گردد. افق های گسترده تر در راستای معنایِ وجودیِ جان و جانِ جهان،  مورد نظر این اندیشه خواهد بود.

...

پيام هاي ديگران()     link     یکشنبه ۱٥ اسفند ۱۳۸٩ - مشتاقان مولوی