تفکر در مثنوی
اندیشه و فکر از نظر مولانا ( بخش دوم ) / رضا جوانروح

                                                  جهــــان آدمی

      "جهان آدمی" همان اندیشه آدمی است. هر گونه که به جهان بنگریم، آنگونه در جلوه خواهد شد، چون جهان در ذات خود ،یک تفکر و اندیشه است که از عقلِ کلِ ایمانی ساری و جاری شده است. ابتدا اندیشه می آید، بعد در عمل ،  جهان ،  صورت و نقش می بندد.

این جهان یک فکرت است از عقل کُل

                 عقل چون شاه است و صورت ها رُسل       (979/2)

اول فکر، آخــــر آمــد در عمــــل

                     بُنْیَــت عالـــم چنـــــان دان در ازل        (971/2)


 

     به عبارتی دیگر" جهانِ آدمی" در هر لحظه با اندیشه های گوناگون او،  زنده شده و نابود می گردد. در واقع، مولانا جهان را در ذهنِ انسان ، صورت بندی شده می بیند. بنحوی که این جهان، برای هر فرد، آنگونه خواهد بود، که خواهد اندیشید.

از یک اندیشه که آید در درون

                   صد جهان گردد به یک دَم سرنگون      (1030/2)

تو مبین جهان ز بیرون که جهان درون دیده است

                     چو دو دیده را ببستی ز جهان، جهان نماند       (غزلیات)

هر چه اندیشی پذیرای فناست

                     آن که در اندیشه ناید آن خداست       (3112/2)

    با عنایت به نظر مولانا در خصوص خلق و ایجاد جهان که ناشی از تفکر و اندیشهِ عقلِ کلِ ایمانی می باشد، اگر چه این اندیشه کوچک و ناچیز و حقیر باشد، ولی نهایتاً چون سیلی بنیان کن به فعلیت رسیده و جهانی را با خود همراه خواهد کرد.

خلقِ بی پایان ز یک اندیشه بین

                     گشتــه چــون سیلی روانه بر زمین       (1033/2)

هست آن اندیشه پیش خلق خُرد

                      لیک چون سیلی جهان را خورد و بُرد        (1034/2)

 

    و اصولاً هر گونه حرکت و تلاش دگرگون ساز آدمی در درون و بیرون (جان آدم ـ جهان آدم) از یک اندیشه ناقابل و کوچکی که به ذهن آمده است نشات گرفته و موجب تحولات معنوی و اجتماعی عظیمی در انسان یا جامعة انسانی می گردد.

                                                              منِ وجودی

    «من فکر می کنم، پس من هستم» که بر زبان فیلسوف و اندیشمند فرانسوی (دکارت) جاری شده است و مبنای مبانی دستگاه فلسفی و تفکری او را صورت می دهد و شروع مرحله یقین در مسیر اثباتِ منِ وجودیِ آدمی در جهانِ هستی است، در نگاه مولانا و جهان نگری او ، اصلِ وجودیِ انسان را تشکیل می دهد. به عبارتی دیگر مولانا هستی آدمی را معادل اندیشه و فکر می داند و آنچه را که حقیقی می داند، همان اندیشة آدمی درنظرمی گیرد.

ای برادر تو همان اندیشه ای

                   مابقی خود استخوانی و ریشه ای       (277/3)

وز جهانِ فکرتی ای کم ز خَر

                     ایــمن و غافل چو سنگ بی خبر       (1041/2)

 

     مولانا جسم و جان آدمی را معادل همان اندیشه و فکر او می داند و ارزش انسان را در معنایِ نوع اندیشه او دانسته و زنده بودن او در جهان معنا را،  به میزان نوع فکر او بر می شمارد.

فکـر را ای جان به جای شخص دان

                      زان که شخص از فکر دارد قدر و جان         (3677/5)

موجِ خاکی، وَهم و فَهم و فکر ماست

                      موجِ آبی، مَحـو و سُکر است و فناست          (578/1)

 

     رابطه جسم و تن آدمی با اندیشه و فکر او، رابطه ای مستقیم و متقابل است و تاثیری که نوع تفکر و اندیشة آدمی در صحت و سلامت و سالم بودن تن و جسم او می گذارد، کاملاً بی واسطه بوده و بدینگونه است که حرکت و جنبش جسمانی و شادابی و سرزندگی تن،  به اندیشة آدمی ارتباط خواهد داشت.

هست خاشاک تو صورت های فکر

                       نوبه نو در می رسد اَشکال بِکر         (3300/2)

ایـن بَدن مانند آن شیـــر عَلَـــم

                       فکــر می جنباند او را دَم به دَم         (3053/4)

 

     این اندیشه ها که آدمی را صورت بخشی می کند و به فعلیت می رساند و او را به حرکت و جنبش وا می دارد در واقع هدیه ای هستند که از جانب خداوند تعالی به آدمی بخشیده می شود.

فکر ما تیری است از هو در هوا

                        در هـــوا کی پاید آیـــد تـا خـــدا            (1146/1)

جُزو شِید و ابر و اَنْجُم ها بُدی

                        نَفس و فِعل و قُول و فِکرت ها شُدی          (4184/3)

 

     از آنجائی که منشاء این فکر و اندیشه،  خداوند باریتعالی بوده لذا بر دلِ مومن،  چون گذر ابر بر آسمان و پرواز پرستویِ خیال در هوایِ جانِ آگاهِ آدمی سَیران کرده و رازها و اسرارِ ناگفته را واگویه خواهد کرد.

فکر و اندیشه است مثال ناودان

                     وَحی و مَکشوف است ابر و آسمان         (2492/5)

پس زمین دِل که نَبْتَش فکر بـود

                       فکـــرها اســرارِ دل را وا نمــود          (1317/4)

 

     با این نوع نگرش به جهانِ اندیشه و تفکر که موجب اثبات وجود آدمی و نوع بودنِ او خواهد بود، کیفیت اندیشه و نوع تفکر،  می بایستی به گونه ای باشد که آدمی را در مسیر سیر و سلوک و تعالیِ خود ، راهنما و چراغ راه باشد و مشکل گشایِ راهِ حق.

فکر آن باشد، که بگشاید رهـی

                      راه آن باشد، که پیش آید شهی          (3212/2)

حلقِ جان از فکرِ تن، خالی شود

                     آنگهـــان روزیش اجــلالی شود            (42/3)

 

     و در این راستا انسانِ سالکِ راهِ حق، می بایستی خود را از هر گونه فکرِ بد، کوته بینی،  کهنه نگری، کژ بینی رهایی دهد، تا لذت خطابِ الهی را به گوشِ جان بشنود.

فکرتت که کژ مبین، نیکونگر

                  هست هم نور و شعاعِ آن گهر        (857/2)

فهــم های کهنة کوته نَظَــر

                       صــد خیالِ بد درآرد در فَکَر         (2766/1)

کهـــربای فکر و هر آواز او

                         لــذتِ الهام و وحی و راز او           (2085/1)

 

      بدیهی است که روشِ این کار و نیکو اندیشی تفکر درونی، تکرارِ ذکرِ حق بوده و در آویختن به حیرتیِ که جهانِ درونی و بیرونی را بسوزد و آدمی را از حس و گوشِ تن ، رهایی بخشیده و تمامی جانِ صیقل خورده او را پذیرای خطابِ الهی بنماید.

   بی حس و بی گوش و بی فکرت شـوید

                       تا خطــاب ارجعــی را بشنــوید        (571/1)

سینه، صیقل هـا زده در ذکــر و فکــر

                           تا پذیـــرد آینــهِ دل، نقش بِکر             (3159/1)

حیـــرتی بایـــد کـه رُوبد فکــــر را

                         خــورده حیرت، فکر را و ذکر را            (1116/3)

ذکـــر، فکـــر را آرد در اهــــتـــزاز

                        ذکر را خورشیدِ این افسرده ساز           (1476/6)

 

      بنابراین با تکرار اندیشه و تفحص در غایت هر فکر، اندیشه های نو و زیبا که پخته تر و عمیق تر خواهد شد، پدید آمده و آدمی با زایشِ مجدد فکر ، به پرورش و باروری هر چه بیشتر آن همت خواهد گماشت تا آسمانِ هستی خود را از ستاره های فکر و اندیشة اش زینت بخشد.

هر خیالی را خیالی می خورد

                   فکــر، آن فکرِ دگر را می چرد         (729/5)

فکـرها را اخترانِ چـــرخ دان

                   دایر اندر چرخِ دیگر آسمان         (2784/6)

 

      اگر چه می بایستی دقت لازم در این امر صورت گیرد که با غوطه وری در اندیشة‌ خود،  عیب و نقص آن از دیده پوشیده نماند.

همچنین هر فکر، که گرمی در آن

                   عیب آن فکرت شده است، از تو نهان         (1333/4)

 

        و اگر این شیفتگی در اندیشة آدمی و عدم امکانِ رهیابی به ایرادات آن ، تداوم یابد از عوارض تفکرِ ناصواب، خستگی و غم افزایی درونی خواهد بود. لذا می بایستی از هر نوع اندیشه ای که در جانِ انسان موجبِ محنت و رنج گردد، دوری جست.

جمله خلقان سُخرة اندیشه انــد

                      زان سبب خستهِ دل و غم پیشه اند         (3568/2)

شب ز اندیشه که فردا چه خورم

                    گـــردد او چـون تارِ مو، لاغر ز غم         (2857/5)

 

        بدینگونه است که انسانِ سالکِ راهِ حق که با اتصالِ «عقل جزویِ» خود به «عقلِ ایمانی» و کشتن هوایِ نفسِ حیوانی به صافیِ «دل» رسیده بود،  با گذر از مرجلهِ جهان صورتِ و صافی شدن دل ، به جهانِ معنا و «اندیشه» وارد شده است، در صورتی می تواند به طیِ طریق ادامه دهد که  اندیشه اش چون گل دارای عطر و رنگ خوش گردیده تا قابل و لایق نگریستن شود.

ای برادر تو همان اندیشه ای

                    مابقی تو استخوانی و ریشه ای          (277/2)

گر گُل است اندیشه ات، گلشنی

                    ور بـــود خـاری، هیمة گُلخنی          (278/2)

 

       تا باشد که جانِ آدمی در سیر و سلوک تعالی بخش خود از مراحل (عقل، دل، اندیشه) گذر کرده و در دریای نیستیِ عشق غوطه ور گردد.

آتشــی از عشـــق در جـــان بــرفروز

                     ســـر به ســـر فکـــر و عبــارت را بســوز        (1763/2)

این بار من یکبارگی در عاشقی پیچیده ام

                       عقل و دل و اندیشه را از بیخ و بن سوزیده ام            (غزلیات)

 

...

پيام هاي ديگران()     link     سه‌شنبه ۱٧ اسفند ۱۳۸٩ - مشتاقان مولوی