تفکر در مثنوی
رهروان طریق / نگاهی به صفات باطنی سالکان و واصلان از نظر مولانا (بخش اول)

«مراتبِ سالکان و واصلان»

                               (تحقیق وتفحص از رضا جوانروح)

      با عنایت به آنچه که در مقولة «پیر»‌ و «ولی» از نگاهِ مولانا گفته شد، به منظور وضوح بیشتر موضوع در خصوص مراتب و درجات معنوی و صفات باطنی سالکان راهِ حق و نیز واصلانِ به اسرارِ الهی، غوری در متن مثنوی مولوی و تفحصّی چند در این باب به عمل آمد تا تفاوتِ ظاهری و مراتبِ‌ دل و صفات باطنی و درجات معنوی این دو گروه از رهروان و جویندگان حق معلوم گردد.


     در این ارتباط با بررسی دیدگاه مولانا و در یک جمع بندی و طبقه بندی کلی که فارغ از مقامِ فردی شخص خاصی باشد، این دو گروه از رهروان طریقت را به دو صورت زیر می توان دسته بندی نمود:

      ۱ـ سالکان:          «زاهد ـ صوفی ـ درویش ـ عارف»

      ۲ـ واصلان:        «پیر ـ قطب ـ شیخ ـ ولی»

      و در یک بررسی اجمالی متبنی بر بررسی تفضیلی که در پی خواهد آمد، تفاوتِ، ماهوئی این  دو گروه را به شرح زیر می توان بیان نمود:

     1ـ سالکان:    رهروند وجویایِ حق ـ مریدند و پیروِ پیر ـ گه آگاهند و گاه در شک و تردید ـ گاهی رفتار خطا دارند و گهی عین صواب اند ـ نیازمندند ـ در جستجوی حق اند و جویای نور باطنی.

     2ـ واصلان:    رفتارشان عاری از خطاست ـ دائم در یقین اند ـ رازدان و راه دان اند ـ مرشد و پیشوا و رهبرند ـ آگاه به اسرارِ دل ـ مظهرِ خدایند ـ به نورِ حق و ضمیرِ پاک رسیده اند.

     بنابراین بررسیِ نظر و دیدگاه مولانا به این دو گروهِ جویای حق و رهروان طریقت که به لحاظ درجات معنوی و باطنی دل آنان تقسیم بندی شده است، در ابیات و داستان های مثنوی در پی خواهد آمد. 

  1ـ زاهـــــد

      مولانا در هر داستان یا شرح واقعه ای که در مثنوی آورده است، اگر موضوع بحث را زاهد  در نظر گرفته است، او را با «گریه و گریان» ذکر کرده و همراه نموده است.

زاهدی را گفت یاری در عمــــل

                      کـــم گِرِی تـا چشـــم را ناید خلل          (447/2)

همچنان کان زاهد اندر سال قحط

                     بود او خندان و گریان جمله رَهْط          (3241/4)

      وجه دیگری از صفات زاهد را که حضرت مولانا به صورت عمده و اساسی بیان می کند و نزدیکی با معنای لغوی اش نیز دارد، صفتِ «عبادت» است.

زاهـــدی بُـد در میـــان بادیه

                    در عبــادت غرق چون عبادیه         (3792/2)

در نماز استاده بُد بر روی ریگ

                       ریگ کز تفَّش بجوشد آب دیگ          (3796/2) 

     زاهدی که در بیابان و خشکسالی و قحط و گرمای سوزان و ریگ داغ در عبادت غرق گشته است، سالکی است که به نظر مولانا «غم پایان کار» و رنج و محنت دارد و در جستجوی آرامش و سکونی است که هنوز  به آن دَست نیافته است.   

پیشش آمد زاهدیِ غم دیده ای

                     خشک مغزی در بلا پیچیده ای        (3462/5)

هســــت زاهد را غمِ پایانِ کار

                    تا چه باشد حال او روزِ شمار       (4066/5)

      بدینگونه است که زاهد ،که همان سالکِ رهرویِ طریقت است و هنوز در غم و محنت است و دچار گریه و بلا است و در مقامِ خوف قرار گرفته است، قدمهایش کُند و سیر و سلوک اش بطئی است و گاهی دچار شک و تَردید و خطا و ریا گردیده و هنوز به نورِ حق واصل نشده است و لذا امکان گمراهی و راه ناصواب بر او بسیار سهل و نزدیک و در لحظه ای خواهد بود.

ســـــاعتی کافر کند صدیق را

                        ســـاعتی زاهـد کند زندیق را             (1313/2)

سَیْر عارف دمی تـــا تخت شاه

                         سَیْر زاهد هر مَهَی یک روزه را             (2180/5)

زاهـــد با ترس می تازد به پـا

                        عاشقان پراّن تر از برق و هوا            (2192/5)

 

2ـ صـــــوفی

     اولین صفت و خصوصیتی که از صوفی در کلام مولانا به وفور یاد می شود، «فرصت طلب» بودن است که به معنای دریافتن دم و غنیمت شمردن وقت است.

صوفی ابن الوقت باشد ای رفیق

                     نیست فردا گفتن از شرط طریق          (133/1)

      از طرف دیگر از مشخصات بارز و واضحِ صوفی، " بسیار خواری و حرص و طمع" اوست که ناشی از همان فرصت طلبی و آزمندی درونی اش است.

دیر یابد صوفی آز از روزگـار

                    زان سبب صوفی بود بسیار خوار          (534/2)

زان که آن تقلیدِ صوفی از طَمَع

                    عقــــلِ او بر بست از نـور و لَمَع           (572/2)

      این صفاتِ نکوهیده  صوفی  که حضرت مولانا بیان می کند، صفات سالکی است که فرصت شمری حال و زمان هم اکنونی توسط او به علت غلبة‌ نفسِ جوانی، تبدیل به طَمَع و حرص و آز می گردد و گرنه صوفیِ سالک راهِ حق که مرحلة زهد و غمِ پایان کار را گذرانده است و غم و محنت و رنج و بلایی را بر نمی تابد، در معنای باطنی خود، می بایستی  " حریص و آزمندِ معرفت و نور حق باشد و نه خوردن بسیار " .

     به عبارتی دیگر حضرت مولانا صوفیان را دو گونه بر می شمارد: «صوفی راستین»    ـ    «صوفی دروغین»    و آنجائیکه از صفات شهوانی و گمراهی و خطای صوفیان می گوید، منظور صوفیانی‌اند که فقر و نداری مادی خود را در فرصت هایی که به دست می آید به خطا و باطل سیراب می کنند، در حالی که صوفی راستین مورد نظر مولانا که دِل سپیدی چون برف دارد، در راهِ حق و طی طریقت، قدم می زند و جسم خاکی و سنگ و کلوخ خود را با جلای نفس به پاکی و بی نقصی می رساند.

دفتر صوفی  سواد و حرف نیست

                جز دلِ اسپیـــدِ همچون برف نیست        (159/2)

زاد دانــشمنـــد، آثــــار قلـــم

               زادِ صــــوفی چیست، آثــــار قدم         (160/2)

کوهِ طور از نورِ موسی شد به رقص

                 صوفیِ کامل شد و رَست او زنقص        (870/1)

چه عجب گر کوه صوفــی شد عزیز

                جســم موسـی از کلوخی بود نیز        (871/1)

       این گونه از صوفیان که حضرت مولانا، صفات آنان را بر می شمارد و مدح و ستایش آنان را  می گوید سالکانی اند که فرصت طلبیِ و دم غنیمت شمردن آنان به مثابة‌ "اهلِ‌ مقامی " است که در این سیر و سلوک مقام و سکنا کرده اند و به معرفتِ حق رسیده اند و فقیری و نداری خود را مایة حرص و آزمندی مادی نساخته اند.

هست بسیار اهلِ حال از صوفیان

                           نادر است اهلِ مقام اندر میان            (1441/1)

از هزاران، اندکی ز این صوفی اند

                        باقیـان، در دولت او می زِینـد            (536/2)

        صفتِ‌ اهل حال بودن صوفیان که به اندک فرصتی، بساط حال و قال در پیش می کشند بسیار شایع بوده و اهل مقام و استغناء در این سالکان اندک خواهد بود. در هر صورت هدفِ صوفی از فرصت طلبی و حالِ بردن از وقت، بودن و " زیستنِ شادمانه ای " است که از ذوق رسیدن به درگاه معبود ناشی می شود و در این راستا، پشت پازدن به عوالم مادی و مالِ و مکنت شرط اولِ طریق خواهد بود.

شاد آن صوفی که رزقش کم شود

                   آن شَبَه ش دُّر گردد و او یَـم شود        (1859/4)

صوفیی از فقر چون در غم شـود

                      عیـــن فقرش دایـه و مَطعَم شود         (1855/4)

      لیکن اینگونه از صوفیان بسیار اندک اند و در مسیر سیر و سلوک، رهرو هنوز به آن اطمینان و رهایی از شک و تردید و گمان و ظن و باطل نرسیده است که مدام به این حال باشد و در این مقام باقی بماند. مگر آن صوفیی که" عنایت حق  " شامل او شده باشد.

جز مگر آن صوفیی کز نورِ حق

                   سیر خورد او، فارغ است از ننگِ دق          (535/2)

 

3ـ درویــــش

       درویش که در معنای لغوی خود به فقیر و ندار معنا می شود، در کلامِ مولانا ، سالکِ بی نیازی است که از مرحلة بودن و نبودن فارغ گردیده و با هستیِ فارغ از مادیاتِ جهان صورت، "حرفِ تازه و نویی" در جهانِ معنا انداخته است. فلذا در اکثر اوقات و ایام زندگی خود بانگِ حق و حرفِ صوابِ درویشان که نشانگر جهانِ اندیشة بی نیازی آنان است، به باطل توسط دیگران به ناصواب به کار می رود.

حرفِ درویشان بدزدد مرد دون

                 تا بخــواند بر سلیمی ز آن فسون        (319/1)

حرفِ درویشان و نکتة عـارفان

                 بسته اند این بی حیایان بر زبان        (1702/4)

حرفَ درویشان بسی آمـوختند

                     منــبر و محفــل بدان افروختند         (1443/5)

       آنچه که درویشان درک می کنند ، در فکر و اندیشة خود به نیت و هدفِ خیر می پرورانند و سپس آن را در قالب کلمات و حرف به" سخن و آواز" بر می گویند، جهت رستگاری آدمی است.

بانگِ درویشان و محتاجان بنوش

                      تا نگیرد بانگ محتالیت گوش           (864/3)

      و به پاس این حرفِ درویشی که راهِ نجات و رستگاری سالک خواهد بود، رساندن روزی و رزقِ درویش از سوی اغنیاء توصیه شده و می بایستی که سالکِ راهِ حق بر خلاف خلقِ حریص و شتابان در پی روزی و مادیات نفسانی که در پی درویشی و بی نیازی نیستند و بدین لحاظ دچار ملال و رنج و محنت اند ، در طلب" بی نیازی " باشد.

بارِ خود بر کس مَنِه بر خویش نِه

                 ســـروری را کم طلب درویـــش بِه         (328/6)

نک ز درویشی گریزان اند خلـــق

                 لقمــه حــرص و اَمَــل زاننــد خلق        (964/1)

مــدتی از اغنیاء زر می ستــــان

                  پس به درویشان مسکین می رسان         (2681/5)

       نکتة اصلی در این روش و حرف این است که درویشِ بی نیاز از مال و مکنت که دچار حرص و آز نمی باشد و فارغ از غمِ روزی است،" رزقِ خود" را از خداوند باریتعالی به روش و نحوه ای که بسته به جانِ تعالی یافته خود است، می گیرد.

زانک درویشان ورایِ ملک و مال

                     روزیی دارند ژرف از ذوالجلال           (964/1)

       بنابراین سالکِ راهِ حق که از مرحلة" زهد و خوف " و "حال و قال "گذشته است و به "بی نیازی " رسیده است و اندیشه های متعالی و زیبایش در قالب حرف و کلام درویشانه صورت بندی گردیده است آماده وصل به ذاتِ حق و برخورداری از نورِ حق ذوالجلال شده است تا با این آگاهی و عرفه، گام نهایی را، در مسیر سیر و سلوک فرد مدارانه خود، در دریای عشقِ هستی خداوندی بر دارد.


 

4ـ عـــــارف

      سالکِ عارف و به آگاهی رسیده که عین چشم و سیمای نورانیِ ناشی از وصال به بارگاه دوست است، در کلامِ مولانا رهرویی است که از شک و تردید و خطا رهایی یافته است و در طی طریق به" نور حق "واصل شده است و سویِ او همه حق ، قبلة او همه نور ، دلِ او همه شمع و چراغ است.

قبلــة عارف بـــود نورِ وصـــال

                    قبلــــه عقـل مٌفَلْسِف شــد خیــال         (1897/6)

حق چو سیما را مُعرِّف خوانده است

                    چشمِ عارف سوی سیما مانده است        (1270/1)

همچو عارف کز تـنِ‌ ناقص چـــراغ

                      شمعـــعِ دل افروخــت از بهر فراغ         (3109/4)  

      عارفِ سالک که همة تنِ خود را چشمِ حق بین کرده و با اتصال به نور الهی، رازهایِ نهان و پوشیده را دانسته و خوانده است، در مقام و مرتبه ای از سلوک قرار گرفته است که نگاه به او" عین نگاه به حق باریتعالی "بوده و غنیمتی است هم نشینی و هم صحبتی با عارفان.

آن که بیدار است و بیند خوابِ خَوش

                  عـارف است او، خاکِ او در دیده کَش       (2236/2)

عارفان را سرمه ای هست آن بجـوی

                  تا که دریا گردد این چشمِ چون جُوی       (1907/5)

عارفــــان که جامِ حق نوشیده انــد

                   رازهــــا دانستـه اند و پوشیده اند        (2239/5)

      بدیهی است عارفِ آگاه و رازدان که اسرار دل را می بیند و می داند و به نور حق وصال یافته است" دارای غم و محنت نبوده "و فارغ از اندیشة دونِ فرد گرایانه است.

   عـارفان ز آغاز گشته هوشمنـد

                       از غم و احوالِ آخر فارغ اند        (4067/5)

چون به غایت تیز شد این جُو روان

                      غـم نپاید  در ضمیر عارفان        (3306/2)

       با کنار زدن غم و فراغت از اندیشة آخرت، عارفی که به نورِ حق باریتعالی وصال یافته است همچون گُل در" خنده "بوده و دِل او چون سبزه زاری گشوده به روشنایی سبز جاری جهان است. بی اندوهی نشسته در سکون و آرامش، هر دو جهان هستی و نیستی را سیران می کند.

عارفا   تو از معــرف   فــــارغی

                      خـــود همـــی بینی که نـورِ بازغی         (263/6)

ماند آن خنده  بر او  واقف  تا ابد

                      همچــو جــان و عقلِ عارف بی کَبَد         (1257/5)

آنچنان که  عارف  از راه نـــهان

                    خوش نشسته می رود در صد جهان         (4131/6)

آن دلی  کاو مطَلَع مهتاب هاست

                 بهـــر عـــارف فتحت ابواب هـاست         (165/2)  

      به خاطر چنان عارف و سالکی است که" گناه امتی را شفاعت کرده و خواهند بخشید. "

اُمت خود را   بخواهم  من از او

                    کاو نگرداند ز عارف هیچ رو         (2855/6)

چشم عارف دان امان هر دو کُوْن

                   که بدو یابید هر بهرام عَوْن         (2859/6)

...

پيام هاي ديگران()     link     سه‌شنبه ٩ فروردین ۱۳٩٠ - مشتاقان مولوی