تفکر در مثنوی
آزادی و اختیار نزد مولانا -------- یادداشتی از رضا منصورزاده

 مولانا در ابتدای دفتر ششم در طی نیایش لطیفی با خداوند اینگونه صحبت میکند و استدعای رها شدن از چنگ فتنه ی اختیار را دارد :

اولم این جزر و مد از تو رسید

                                    ورنه ساکن بود این بحر ای مجید    


                

هم از آنجا کین تردد دادیم

                                    بی تردد کن مرا هم از کرم !

                     اشاره ی حضرت مولانا به داستان خلقت انسان است و اینکه ما آدمها پیش از خلقت ذره ای از ذرات ساکن دریای عالم بودیم بدون هیچ جزر و مدی هیچ تشویشی هیچ اضطرابی اما بعد از خلقت ما دچار تحرک و تردد شدیم و به همان نسبت هم زندگی ما دچار جزر و مد این دریای خروشان هستی شد به ویژه از آن وقت که انسان در اثر اندیشیدن همراه با قدرت اختیار دچار تشویش و شورش شد . اینجاست که مولانای خسته از این پریشان حالی دست به دامان خداوند میشود که :

ابتلائم میکنی آه الغیاث

                               ای ذکور از ابتلا ات چون اناث

                          که اشاره ی به آن آیه مشهور قرآن است که ما شما انسانها را به همه چیزی در زندگی آزمایش میکنیم و طبعا از آنجا که چنین آزمونی قطعا بسیار سخت و طاقت فرساست از اضطراب مردان مردانگی خویش را در این راه از دست میدهند این است که مولانا از نگرانی چنین آزمونی به خود میلرزد و الغیاث سر میدهد و طلب فریاد رسی دارد به ویژه آنکه میدانیم که آسمانها و هر چه در زمین است از پذیرش امانت و نهایتا تن دادن به چنین آزمونی سر باز زدند اما این انسان بود که قمار کرد و پذیرفت . مولانا دلیل این هفتاد و دو ملت شدن انسانها را هم در پذیرش این قدرت اختیار میداند و شاید بتوان ادعا کرد که مقصود از آن امانت همین قدرت اختیار بدون کنترل و محدودیت به انسان باشد یعنی اختیار و آزادی عملی فراتر از آنچه مرسوم و معمول برای همه ی مخلوقات بود . اینجاست که مولانا از این تفرقه و پراکندگی اندیشه ها به درگاه خداوند گله میکند که :

تا به کی این ابتلا یا رب مکن

                                  مذهبی ام بخش و ده مذهب مکن !

اشتری ام لاغری و پشت ریش

                                  ز اختیار همچو پالان شکل خویش !

                   مولانا این داشتن آزادی و اختیار را به  پالانی تمثیل و تشبیه میکند که انسان همواره بر پشت خویش حمل میکند و با آن بارهای گران حمل میکند یعنی داشتن اختیار ما را به بارکشی بسیاری چیزهایی که در زندگی به آن دچاریم اعم از اندیشه - ثروت - قدرت - حسادت و طمع و ..... وادار میکند که شاید ندانیم یا نخواهیم و این حمالی دائم دیر یا زود کمر ما را خواهد شکست .

این کژاوه گه شود این سو گران

                                        آن کژاوه گه شود آن سو کشان

بفکن از من حمل ناهموار را

                                       تا ببینم روضه ی ابرار را !

                 حضرت مولانا می فرماید  یکی از دلایلی که ما بهشت برین یا اساسا طعم بهشت را نمی بینیم و طعم آن را در همین دنیا نمی چشیم و اصولا زندگی عادی ما جهنمی از مشکلات و گرفتاری هاست همین است که ما به واسطه ی این اختیار و آزادی عمل در واقع حمالی بسیاری از چیزهایی را میکنیم که شاید در نهایت هیچ ارزش و سودی برای ما ندارند اما به سبب اینکه ما اختیار داریم ما آزادیم که انتخاب کنیم به آنان رو می آوریم و خودمان را آنقدر گرفتار این حمالی میکنیم و از ترس اینکه بارمان به زمین نیفتد خودمان را این سو و آن سو میکنیم که حواس مان به جلو و آن مقصدی که باید به آن توجه کنیم یا برسیم دیگر نیست و هرچه می بینیم این بارهایی است که داریم بر پـشت خود حمل میکنیم . اما به اعتقاد مولانا باید از این اختیار گریخت تا چون اصحاب کهف که از باغ جود خود گریختند و به آن غار خزیدند تا از آن شر بارها خود را رها کنند :

همچو آن اصحاب کهف از باغ جود

                                         می چرم ایقاظ نی بل هم رقود

خفته باشم بر یمین و بر یسار

                                        بر نگردم جز چو گو بی اختیار !

                     مولانا می فرماید که من هم مثل اصحاب کهف میخواهم مثل آنان به جایی پناه ببرم و از این خودی و بیداری مصنوعی زندگی بگریزم و خفته باشم تا چون گوی چوگان بی اختیار باشم و بی توجه به چپ و راست . مولانا میگوید ما صدهزاران سال قطره ای بودیم در باران یا ذراتی بودیم در هوا بی اختیار و تنها در وقت خواب است که این حالت سبکی و ذره صفتی بیادمان می آید یا در وقت مرگ .

صد هزاران سال بودم در مطار  

                                     همچو ذرات هوا بی اختیار !

گر فراموشم شدست آن وقت حال 

                                     یادگارم هست در خواب ارتحال

شیر آن ایام ماضی های خود     

                                    می چشم از دایه ی خواب ای صمد

جمله عالم ز اختیار و هست خود  

                                    می گریزد در سر سر مست خود

تا دمی از هوشیاری وا رهند  

                                   ننگ خمر و زمر بر خود می نهند

جمله دانسته که این هستی فخ است 

                                   فکر و ذکر اختیاری دوزخ است !

می گریزند از خودی در بیخودی 

                                   یا به مستی یا به شغل ای مهتدی !

نفس را زان نیستی وا میکشی

                                   زانکه بی فرمان شد اندر بیهشی

هیچکس را تا نگردد او فنا 

                                    نیست ره در بارگاه کبریا !

چیست معراج فلک ؟ این نیستی

                                   عاشقانرا مذهب و دین نیستی !

پوستین و چارق آمد این نیاز 

                                  در طریق عشق محراب ایاز !

                  شاید امروز برای ما اینکه در گفتار حضرت مولانا میخوانیم که خدایا مرا از فتنه ی اختیار دورنگهدار کمی سوال برانگیز و نگران کننده باشد مخصوصا که در عصر امروز واژه ی آزادی که در عرف اجتماعی و فرهنگی به شکلی مترادف با واژه ی اختیار است آنقدر عادی و بدیهی شده باشد که هنگامی که به آموزه های عرفانی برسیم کمی از شکایت و فراری که عرفا از - اختیار - میکنند شگفت زده شویم . اما باید تمایزی قائل شد میان آنچه امروزه از مفهوم آزادی در ذهن و داشتن قدرت اختیار در ذهن انسان امروز متبادر میشود با آنچه در ایام قدیم از واژه ی اختیار و قدرتی که انسان از این حیث دارد در ذهن ها مراد بود . امروزه ما به سبب آگاهی بیشتری که از توانایی های بالقوه ی انسان از لحاظ قدرت اندیشه دریافته ایم به مرور زمان حقوقی را هم برای آن در نظر گرفته ایم که از جمله مهمترین آنها حق آزادی است و حق اختیار و انتخاب است در اموری که به شخص و اجتماع مربوط میشود . در گذشته خب طبیعتا مردم عموما از بسیاری از توانایی های فردی و تجربه های امروزین ما طبعا اطلاع کمتری داشتند و یا اگر داشتند بصورت حقوق با آن برخورد نمیشد . نظام های حاکم هم چندان موسمی بود که بسیاری از مردم عموما به این حد از رشد فکری نمیرسیدند که از حقوق فردی و آزادی عمل برخوردار باشند این بود که اساس روابط و ذهنیت افراد جامعه ذهنیتی بسته و محدود بود و طبعا از آنجایی که دیگران از بالا برای آنان تصمیم میگرفتند و بجای آنان می اندیشیدند توان اندیشه فردی در آن جوامع محدود بود و خود را به نوعی رعیت بی اختیار قلمداد میکردند با اینحال کسانی چون مولانا توجه ذهن را به این نکته جلب میکنند که دامنه ی آزادی یا اختیار انسان گرچه حریمی است قابل احترام و با ارزش اما به سبب مشکلاتی که در اثر آلوده شدن به قدرت - ثروت - شهرت و .... هر آنچه قدرت انسان را از کنترل خارج کند میتواند آسیب رسان به دیگران و مخصوصا حتی به خود شخص شود مولانا از آتش اختیار به دامان خداوند پناه میبرد ( بحثی که در دفتر ششم مثنوی نموده است در مناجات و پناه جستن از فتنه ی اختیار )‌.............. اما امروزه انسان ها هر بار بیشتر طلب آزادی فردی میکنند چون به قدرتهای بالقوه ی خویش آگاهتر شده اند اما روح سخن مولانا تغییر نکرده است و محدود به عصر خاصی نمیشود انسان در هر شرایطی که باشد اگر به امری اختیار و آزادی عمل داشته باشد میتواند آن امر برای او موجب آسیب و فساد شود شاید به همین دلیل است که جباران تاریخ بیشتر موجب فساد میشوند تا رعایای آنها . این مسئله ی آزادی و اختیار بی حد و حصر انسان ولو در جامعه ای باشد که آزادی عمل برای او به اندازه تامین شود باز نمیتواند به این معنی باشد که اختیار درونی فرد هم از این قاعده مستثنی است یعنی تازه سخن مولانا از این حیث لطیف تر هم میشود یعنی اگر جایی باشیم که هر فرد مسئول اعمال خویش باشد باز میتواند در خفا از این آزادی عمل سوئ استفاده کند و خویش را به دردسر افکند . این است که در آموزه های عرفانی و مخصوصا در سخن مولانا رهایی از چنین اختیاری چه در درون فرد و چه در بیرون فرد مستلزم گریختن و نیستی است از آنچه اختیار باعث میشود .

                                                               رضا منصورزاده

                                                                   www.rezamans.persianblog.ir

                                                                            

...

پيام هاي ديگران()     link     شنبه ٢٩ بهمن ۱۳٩٠ - مشتاقان مولوی