تفکر در مثنوی
سماع جان عاشقان / رضا جوانروح

"شهر رقصندگان جان "

   چند روزی دیگر در استانه کعبه عاشقان ، شهر قونیه ، و در جوار بارگاه گنبد خضراء مراسم و مجالس سماع بر پاست . چرخندگان درویش و سماع زنان شیدا از سراسر نقاط گیتی در این ده روزه شبهای پاسداشت گذر مولانا به جهان باقی ، گرد هم امده و بی تکلف و بی ادعا روزگاری خوش را تجربه می کنند . سماع اگرچه در طول تاریخ فرقه مولویه دارای آداب و رسومی خاص و پرتکلف شده است ، ولی انچنان که از سیرت و میراث مولانا نقل است ، او خود بی هیچ ادابی و ترتیبی این رقص جانانه جسم و جان را در هر کوی و برزن بجای می اورد .


 

     بدون تقید و بدون مقدمه و پیش نیازی ، نیاز جان او بود که وادار به ترنم و ترقص اش می کرد . نیازی از سر درد و نه از سر هوی و هوسی جسمانی . غذای روح او بود این چرخیدن و چرخ زدن . او را بهانه ای اندک بس بود تا جانش به ترنم غزلی و روحش به ترقص سماعی درآید .  صدای ریزش آب وضویی در لگنی   یا  آوای فروشنده دوره گردی در کوچه های شهر  ویا  بانگ ضرباهنگ چکشان زرگرانی در راسته بازاری  ویا   نغمه آواز پرند ه ای در باغ و سرایی .  جان او مستعد این اواها و اوازها و ترانه ها بود ؛ جان جان او .

    سماع برای او وسیله ای جهت اتصال بود ؛ اتصالی به مبداء هستی . سماع برای او خبر بود ؛ خبری در جان . سماع برای او آرام و قرار بود ؛ قراری در آن جهان . سماع برای او دیدن گوهر خویشتن بود ؛ گوهر جان جهان . سماع برای او عروسی و شادی  بود  ؛ شادی بودن همسان با کل وجود . سماع برای او نیایش و نماز بود ؛ دعایی در حضور کعبه و آستانه جانان . سماع برای او زندگی بود ؛  معنای زنده بودن در این جهان .

    سماع حضور جان او در پیشگاه خدا بود ؛  درگاه معشوق و معبود آرمانی . سماع همان تغزل بود ؛ غزلیات شمس ، دیوان شمس ، کلیات شمس . سماع او دیدن شمس تبریزی بود ؛ شمس چهارم آسمان ، آفتاب جهان تاب ، شمس دل و دین ، شمس الدین تبریزی .

 

" سماع جان "

 

سماع، آرام ِجانِ ِزندگان است

کسی داند که او را جان ِجان است

 

کسی خواهد که او بیدار گردد

که او خفته ، میان ِبوستان‌ست

 

ولیک آن کُو به زندانْ خُفته باشد

اگر بیدار گردد، در زیان ا‌ست

 

سماع، آن جا بُکُن کان جا عَروسی است

نه در ماتم، که آن جای ِفغان است

 

کسی کو جوهر ِخود را ندیده است

کسی کان ماه از چشمش نهان است

 

چنین کس را سماع و دَف چه باید ؟

سماع، از بَهرِ ِوصل ِدلْستان ا‌ست

 

کسانی را، که رُوشان سُوی ِقبله ا‌ست

سماع، این جهان و آن جهان است

 

خصوصا، حَلقه‌ای کاندرْ سماعَ اند

هَمی‌َگرَدندُ و کَعبه در میان است

 

اگر کان ِشِکَر خواهی همان جاست

ور انگشت ِشِکَر خودْ رایگان است

 

                      ( مولانا  / غزل 339 )

 

---------------------------------------------------------------------

وزن:    مفاعیلن مفاعلین فعولن   (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)

شعر های مشهور هم وزن :  ببستی چشم یعنی که وقت خواب است  ...    /  طبیب درد بی درمان کدام است   ...    /  ز همراهان جدایی مصلحت نیست   ...   /  بگو دل را که گرد غم نگردد   ...   /  ز خاک من اگر گندم برآید   ...   /   چنان مستم ، چنان مستم من امروز   ...   /  من آن ماهم که اندر لامکانم   ...   /  مرا پرسی که چونی ؟ بین که چونم   ...   /  بیا تا قدر همدیگر بدانیم   ...   /  مرا گویی چه سانی ؟ من چه دانم   ...   /  بیا ای مونس جانهای مستان   ...   /   اگر خواهی مرا ، می در هوا کن   ...   /  خدایا مطربان را انگبین ده   ...   /   کجایید ای شهیدان خدایی ؟   ...   / 

======================================================

" سماع "

 

بیا، بیا، که تویی جان ِجان ِجان ِسماع

بیا، که سرو ِروانیْ به بُوستان ِسماع

 

بیا ،که چون تو نبُوده است و هم نَخواهد بُود

بیا ، که چون تو ندیده است، دیدگان ِسماع

 

بیا ،که چشمهِ خورشید زیرِ ِسایه ِتوست

هزار زُهره تو داری، بر آسمان ِسماع

 

سماع، شکر ِتو گوید به صدْ زبان ِفصیح

یکی دو نکته بگویم ، من از زبان ِسماع

 

برون ز هر دو جهانی، چو در سماع آیی

برون ز هر دو جهان است ، این جهان ِسماع

 

اگر چه بام ِبلند است،  بام ِهفتم ْچرخ

گذشته ِاست از این بام،  نردبان ِسماع

 

به زیر ِپایْ بکُوبید هر چه غیر ِوی است!

سماع، از آن ِشما و شما از آن ِسماع

 

چو عشق،  دستْ دَرآردْ به گردَنم ، چه کُنم؟

کنار درکَشمَش ،همچنین ، میان ِسماع

 

کنار ِذرّه چو پُر شد ز پرتو ِخورشید

همه به رقص درآیند بیْ‌فغان ِسماع

 

بیا ، که صورت ِعشقْ است شمس ِتبریزی

که باز مانْد ، ز عشق ِلبشْ،  دَهان ِسماع

 

( مولانا / غزل 1295 )

-----------------------------------------------------------------------------------------

وزن:     مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن     (مجتث مثمن مخبون محذوف)

 

غزلیات مشهور هم وزن :   به روز مرگ ، چو تابوت من روان باشد   ...  /   نگفتمت مرو انجا که مبتلات کنند ؟   ...   /   مرا عقیق تو باید ، شکر چه سود کند    ...   /   به پیش تو چه زند جان و جان کدام بود ؟   ...   /   میان باغ گل سرخ های و هوی دارد   ...   /   بیا بیا که تویی جان جان جان سماع   ...   /   نگفتمت مرو انجا که آشنات منم ؟    ...   /   به جان تو ، که از این دلشده کرانه مکن    ...   /   اگر تو یار نداری چرا طلب نکنی ؟   ...   /   بیا بیا که شدم در غم تو سودایی   ...   /  

 

...

پيام هاي ديگران()     link     شنبه ۱۸ آذر ۱۳٩۱ - مشتاقان مولوی