تفکر در مثنوی
"عارفی کو که کند فهم زبان سوسن !"

" عارفی کو که کند فهم  زبان سوسن "

معرفی کتاب "حافظ ، زندگی و اندیشه " / نشر دائره المعارف بزرگ اسلامی

     مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی در ماههای پایانی سال 1391 کتاب ارزشمند  و دایره المعارف  گونه " حافظ  (زندگی و اندیشه ) "  را که تالیف  24 تن  از نویسندگان  نام آشنا  و مجرب  ایرانی   و خارجی است  را زیر  نظر آقای  کاظم موسوی بجنوردی  ریاست  مرکز و به اهتمام  استاد دکتر اصغر  دادبه  چاپ  و منتشر کرده است .


 

     کتاب  حدود 550 صفحه بوده و دارای  یازده فصل  اصلی و 27 مقاله  نوشتاری از سوی  24 مولف متن است . واکاوی و معرفی جهان  اندیشه و زبان  سحرگونه  حافظ از منظرهای گوناگون  وغور و تحقیق  در زندگی  او  و بررسی  روزگار  وانفسای آن دوران  از سویی  موجب آن  شده است  که کتاب یاد شده همچون دایره المعارفی  برای حافظ  پژوهان و و حافظ دوستان  باشد .

    " زندگی و روزگار حافظ "،  "مکتب رندی حافظ  "،  " حافظ و قرآن "،  " حافظ و موسیقی "،  " سبک حافظ"،  " نمودهای اجتماعی و فرهنگی در غزلهای  حافظ "،  " حافظ در جهان "،  "حافظ و هنر"،  " نسخه ها و شرحهای  دیوان حافظ  "،  " آرامگاه حافظ "،  " فال  حافظ"  عناوین یازده گانه  مباحث  اصلی کتاب  هستند  که با بیشمار  اطلاعات و دادههای آشنا و مهجور موجب غنی شدن  دانش آدمی  پیرامون این  بزرگترین  عارف غزلسرای  شعر فارسی  میگردد.

  استاد دکتراصغردادبه به تنهایی زحمت نگاشتن چهار مقاله کتاب ورنج  گرد آوری  و تنظیم مابقی   مقالات  نگاشته  شده از سوی دیگر حافظ پژوهان را متحمل شده است­­­­­­.  شرح وبسط مفاهیم کلیدی در مورد مکتب رندی حافظ که  کلیدی ترین  و اساسی ترین  اصطلاح  در شعر و جهان  بینی حافظ است­، به عهده این  استاد گرامی بوده که  در قالب  یک مقاله  که حدود یک  پنجم حجم کتاب را تشکیل میدهد ،  فراهم شده است . کاربرد جنبه مثبت کلمه­­   ­­" رند " ­در ادبیات عرفانی  سبک خراسان از سنایی و عطار تا روزگارحافظ از دیدگاه  واژه شناسی و اصطلاح شناسی  بررسی شده  و نظام فکری جهان بینی  حافظ مبتنی  بر شیوه  خاص تفکر  رندانه  که برآیندش مکتب رندی  است  از لحاظ  فلسفی ، ادبی ، زبانی  ، سیاسی ، اجتماعی مورد تحلیل قرار گرفته است .

   " در یک نگاه  و بر بنیاد  آنچه گفته  آمد ، می توان  بدین نتیجه رسید  که رندی  ، نظامی  روشنفکرانه  و فلسفی  و رند  ،متفکری روشنفکر است  . از لحاظ  نظری عاشقی  است  خردمند  یا خردمندی است عاشق که به" جوهر دانایی " دست یافته  و دارا ی فلسفه ای خاص  یا همان "فلسفه رندی"  است . در این فلسفه  ضمن توجه  به مسایل گوناگون  خداشناسی  و جهان شناسی  ،انسان و انسان گرایی  مرکزیت دارد  ؛ از آن رو  که  لازمه رندی  ، انسان گرایی و تامل در احوال  و سرنوشت  انسان است  به ویژه  تامل در آنچه بر او می گذرد و او را از  حقوق طبیعی  و قانونی  محروم می سازد  ؛ انسان گرایی رند  بر خلاف  انسان گرایی غربی  یا اومانیسم دارای پشتوانه معنوی  و الهی نیز هست "     (ص133/  "مکتب حافظ ،مکتب رندی"  /اصغر دادبه)

     ربط و ضبط حافظ  با قران  و تاثیر پذیری بی اندازه  غزلیات  حافظ از لحاظ  صورت و فرم  ساختاری  و یا به لحاظ  معنا و محتوا  از ساختمان  سورهها و آیات  قران  مبحثی جالب  و بدیع است  که از سوی  اساتید فنی همچون  بهاءالدین خرمشهاهی  و احمد پاکتچی و اصغردادبه طرح شده است­. انقلابی که حافظ در غزل فارسی  انجام داده است  و آن  عبارت است  از نامنسجم  و غیر پیوسته بودن ظاهری ابیاتی که انسجام معنایی نداشته و هر بیت  مضمونی  دیگر  و مسئله ای متفاوت  با مسئله  طرح شده  در بیتهای  دیگر را طرح  می کند  بدان سبب  است  که سبک شعر  حافظ چونان قران  کریم ، خطی  و تک مضمونی  نیست  . تلمیح و اشارات  فراوان  به آیات قرآنی و قصص ادیانی به لحاظ معنا و محتوا نیز  دلیلی  دیگر بر تاثیر  پذیری مستقیم  حافظ از قرآن  و احاطه او بر علوم  قرآنی  عصر خود است .

   " در شعر فارسی هیچ  شاعری  به اندازه حافظ  به رازو رمز موسیقی  شعر و نظام آوایی واژهها آگاهی  نداشته است . حافظ  قرآنی بود ن ،مسبوق به انس او  با آواشناسی  و علم تجوید است  و تامل در اسرار بلاغت  قران  که بحث کشف کشاف  اشاره ای  بدان است  ، موسیقی  دانی و خوش آوازی  او که خود  نیز بدان  تصریح کرده است  افزون  بر غریزه  و نبوغ  هنری بی تردید موجب آن همه  دانش  ودانایی  وی نسبت  به موسیقی شعر شده است . "     ( "موسیقی شعر حافظ  "/ص171،عبدالله مسعود آرانی  )

     نگاهی به  سیر غزل  حافظ در دیارهای  گوناگون  جهان و بازتاب  شعر فارسی  او به زبان های  دیگر منجمله  عربی، انگلیسی ، اردو،آلمانی ، روسی ، ایتالیایی، اسپانیایی، ترکی ، فرانسوی ، کردی ، مطلبی جالب  و جذاب است که موضوع بحث فصل  "حافظ در جهان " کتاب حاضراست . شهرت حافظ اولین  بار در  خارج از  قلمرو زبان فارسی  به شبه قاره هند  در قرن  هشتم رسیده و درست  بر خلاف  این  امر شاهکارهای  بزرگ  شعر و ادب  فارسی تا اوایل  قرن بیستم میلادی  برا ی ادیبان عرب زبان بیگانه بوده است  که جای  بسی تعجب است . در اروپا  از عهد رنسانس  به بعد  و حدود قرون  هفده و هجده  میلادی  به همت شاعران  و ادیبان  و مستشرقان بنام،  آشنایی با غزل حافظ  و شرح ابیات  دیوان او آغاز شده است  و تا کنون  هم ادامه دارد . علاقه دیوانه وار  گوته  شاعر و متفکر برجسته آلمانی  به حافظ و  سرایش دیوان شرقی  -غربی اشعارش به منظور  پیوند دادن شرق و غرب  و شعر آلمانی  و شعر فارسی  شهره عام و خاص است .

   از باب نگار گری  دیوان حافظ  و نسخه های  خطی  و شروح قدیمی و جدید   بر غزلیات  و بررسی روند  تاریخی  و پدیدار شناسی تصویر سازی  اشعار  او که موجب  ماندگاری  و حضور ابیات  دلکش حافظ  در حوزه  عام و خاص  فرهنگ مردمی ایران زمین شده است ،کتاب  حاضر مرجعی  سهل الوصول  و جامع خواهد بود  . دیوان حافظ  با خوش  طالعی فراوان و اقبال بلند  در تمامی مکاتب  هنری  و ادبی تیموری  ،صفوی  و قاجار  مورد توجه  کاتبان  و نگارگران و تذهیب کنندگان و خطاطان خوش خط قرار گرفته است و تهیه  انواع نسخ  علمی و غیر علمی از زمانی نه چندان دور از درگذشت این سر حلقه رندان جهان  آغاز شده است  و تا کنون  هم ادامه  دارد  . نخستین نسخه چاپی دیوان  حافظ که پس از  ورود صنعت  چاپ به ممالک فارسی  زبان  به زیور  طبع آراسته  شده است  د رکلکته  هند به دستور جانسن انگلیسی و به تصحیح  ابوطالب تبریزی از روی  دوازده نسخه  خطی قدیمی  در 157 ورق به قطع رحلی در حدود  1200 قمری ( معادل  1786 میلادی ) به چاپ سنگی  رسیده است .

     ساخت آرامگاه  حافظ که در وهله نخست قبه ای بوده  است بر روی مزار ،در سال  855 قمری  به دستور محمد معمایی وزیر بابر شاه  صورت پذیرفته است  و در سالهای  بعد در دوران  صفویه ،افشاریه ، زندیه  و قاجار  نیز مورد  بازسازی  و مرمت  و گسترش بنا  و محوطه  قرار گرفته  تا سر انجام  در 1315 شمسی  با تلاش  علی اصغر حکمت  وزیر معارف حکومت  رضا شاه پهلوی  نقشه  و طرح آندره  گدارمهندس معمار معروف  فرانسوی  اجرا و شکل  معماری بسیار زیبا  و دل انگیز  بنای امروزین  حافظیه  پرداخته و ساخته شده است . حافظیه  با نام  "بقعه خواجه حافظ شیرازی " به شماره 1009/2  به ثبت تاریخی  آثار یونسکو  رسیده است ؛ آرامگاه گنبدی شکل ،ساده و با شکوه ، استوار بر  8 ستون  سنگی واقع بر سکویی  8 گوشه ای با یک متر  بلند تر  از زمینهای  اطراف و 5 ردیف  پلکان سنگی  ،گنبدی  با پوشش ورقه ای  مسی  ترک ترک  از بیرون  و پوشش درونی از کاشیهای  معرق با نقوش هندسی مزین  به غزلیاتی از حافظ  به خط ثلث  سفید رنگ  بر زمینه کاشی های لاجوردی  سحر انگیز.

   "حاجی  خلیفه  در کشف  الظنون ، فال را  دانشی معرفی می کند  که بر بنیاد آن  برخی از  رویدادهای آینده  پیش بینی  می شود و معلوم  می گردد  . این پیش بینی  و این آگاهی بر اساس  تعبیر و تفسیر  سخنی که  از دیگران  می شنویم  یا با گشودن قرآن کریم  و تعبیر و تفسیر آیه هایی که پیش چشم  قرار می گیرد  و یا با گشودن  آثار  بزرگانی مثل حافظ و مولوی  انجام میگیرد  . وی  تصریح می کند که دراین  زمینه  ،دیوان  حافظ از شهرت  ویژه ای  برخوردار است  و در باب تفال بدان ، محققان تحقیقاتی  به عمل آورده  وتصنیفاتی بر جای نهاده اند  . از آنجاکه فال پیش بینی رویدادهای  نیک و بدی  است  که ممکن است  در آینده  روی دهد  ،به دو قسم  نیک و بد   تقسیم می شود .  فال نیک (تفال،مروا ) پیش بینی  و پیشگویی  در زمینه  روی دادن  رویدادهای  نیک است  و هدف از آن  طلب اقدام  تفال زننده  به انجام کاری است ... فال بد ( تطیر ، طیره ، مرغوا ) پیش بینی و پیشگویی در زمینه رویدادهای بد و ناگوار است و هدف از ان سرباز زدن از انجام کاری است . "     (ص525/"فال حافظ " ،اصغر دادبه)

     از آنجا که  تفال به دیوان حافظ  جزئی از اداب و رسوم  فرهنگ عامه  مردم است  ، فصل آخر  کتاب به  این مقام  اختصاص یافته  است . حافظ به عنوان برجسته ترین  سخنگوی  فرهنگ ایرانی  و بیانگر  رنجها و غمها  و شادیها  و آرمانهای  زبانی و فکری  مردم این  دیار و انسان  جهانی است و در این راستا  هر آدمی  با انواع  جهان نگری و پایگاه  اندیشه گی  سخن حافظ و زبان او را سخن خود  ، اندوه او را  اندوه خود ، شادی اش را شادی خود  ،آرمانش را آرمان خود  تلقی کرده و با تفال  به دیوانش  و خواندن غزلی  از آن  و ابیاتی چند ، اندوه و رنج  و آرزو  و میل و شادی و خوش بختی اش  را در آن  می یابد  و سخن خواجه شیراز  را ترجمان  احوال  خود انگاشته و لسان الغیب  و ترجمان  الاسرار  دانسته  و حکایت  دیرین و امروزین اش  را در بیان  هنرمندانه  و آسمانی  شاعر  حافظ قرآن  به چارده روایت می یابد .

    کتاب ادیبانه و  محققانه  و جامع یاد شده   با گسترش  و تنوع  مطالب اش  سلیقه  هر خواننده  طالب آگاهی و لذت  از خوانش ابیات حافظ را سیراب  و راضی خواهد  کرد . علیرغم  جامعیت  و کاملیت  کتاب  به نظر این نگارنده  ذکر چند  نکته  کم اهمیت و بیمقدار خالی از  لطف نبوده  و در صورت  توجه اساتید  مولف و هماهنگ کننده  محترم اثر و  ناشر وزین معتبر می تواند در  چاپهای  بعدی رعایت  تا مخاطبان  رابیشتر  خوش آید :

1-      ذکر مولفان  هر مقاله  در زیر عنوان  هر مبحث  مطابق  عرف متداول  ،سهولت  دسترسی  و آگاهی  خواننده  را بهمراه  خواهد داشت  ،اگرچه نام  مولفان محترم  در فهرست  ابتدایی کتاب آمده است .

2-      عدم یکدستی  لحن و سمانتیک  زبانی  مقالات ، موجب دشوار خوانی کتاب  می گردد . در صورت  ویراستاری  کتاب  از سوی  یک استاد مجرب  و آگاه  به مباحث حافظ  پژوهی ،انسجام  مطالب و  روانی  جملات و گویایی  موضوعات  فراهم خواهد شد .

3-      اشتباهات  چاپی فراوان و عدم غلط  گیری  متن ها شایسته کتاب وزین  یاد شده  نبوده  و مناسب  است  که د قت  لازم مخصوصاً در ذکر تاریخها  و سنوات  صورت پذیرد .(  از ذکر مصادیق  به علت فراوانی  اغلاط و اطناب کلام خودداری  می گردد ، در صورت  تمایل  ناشر محترم  برخی از موارد  عمده قابل  ذکر است .)

4-      کتاب فاقد  نمایه ،فهرست راهنما ،کتاب شناسی ،فهرست اعلام  ،فهرست کلی منابع  و مراجع  و غیره  در پایان  مقالات و صفحات  پایانی اش  بوده که  برای کتابی با این  جامعیت ، موضوعی  ضروری است.

5-      برخی از  مقالات  به علت کوتاهی  بیش از حد  و عدم  پرداخت کافی  مولف  ، پایان زود هنگام  و غیر منتظره ای  داشته  و به نظر  می آید  که بسط و تکمیل  موضوع به علت  عدم صرف وقت  مولف محترم  صورت نپذیرفته است . به عنوان مثال  "حافظ و قرآن " استاد بهاءالدین خرمشاهی  ویا "حافظ در قلمرو عثمانی " استاد توفیق سبحانی  .

    در خاتمه لازم میدانم  که نکته ای مفهومی در اتباط با کلیت  نگاه حاکم بر مقالات  تدوین شده  را بیان نمایم  . در مورد  زندگی و آثا ر و اندیشه  مولانا  به صورت  دایره المعارف  گونه ، کتاب  گرانقدر  "مولانا ، دیروز امروز ، شرق غرب " فرانکلین دین لوئیس به مترجمی  زنده یاد شادروان حسن لاهوتی  به زیور  طبع آراسته  شده است که  به علت جامعیت  بررسی و تحقیق  و استفاده از مراجع  و منابع  دست اول  و اصیل و نیز  احاطه مولف  اثر به زمینه مورد نظر  از سویی و نیز  بیطرفی  و غیرجانبدارانه بودن  نویسنده  اثر،  یکی از  کتب مرجع  صحیح و غیرمغرضانه و غیر متعصبانه در زمینه مولانا  پژوهی است .

    نگاه یکسویه و  عاشقانه  در تحقیقی علمی و ادبی  مسلماً موجب  مجهول   ماندن  ومغفول شدن  بخشی از مطالب و  موضوعات  خواهد شد . متاسفانه دیدگاهی  که برخی  از اساتید  و صاحب نظران  وطنی به  آثار و اندیشه  بزرگان  این سرزمین  داشته و دارند  به لحاظ  جانبدارانه  و دلسوزانه  بودن و از سر خیر خواهی  و وطن پرستی ،  باعث عدم  تعمیق یا دقت  پژوهشی گردیده  و مخاطب  عام  متن را دچار  سردر گمی و پریشانی  می سازد  . اگرچه  در تالیف  اکثر  مقالات  سعی مولفان گرامی  بر بیطرفی و صداقت  در نگاه  پژوهشی  بوده است، لیکن به نظرمیرسد  که جای نظرات انتفادی در برخی از مفاهیم و معانی خالی است . امید که نیت نیک طلبانه  جمعی بر امیال  نفس خواهانه  فردی  پرده حافظانه کشیده و ندای سروش غیبی بر  جریده عالم  دوام یابد .

 رضا جوانروح

18/5/1392

...

پيام هاي ديگران()     link     جمعه ۱٧ آبان ۱۳٩٢ - مشتاقان مولوی