معنای جان در مثنوی معنوی* / سخنرانی استاد مجتهد شبستری

 

          در دوران تدریس در دانشگاه تهران وقتی موضوعات ونکته ها ی جالب مثنوی را برای دانشجویانم تدریس می کردم از اینکه از سفره گسترده جلال الدین رومی قوتی وغذایی معنوی بر می گیرم بسیار لذت می بردم، الآن هم همینطور است، هر وقت این توفیق دست می دهد که آثار این مرد بزرگ را بخوانم واقعاً این تجربه را دارم که از او غذای روحی وقوت جان می گیرم. نکته ای هم که امروز برای شما شنوندگان عزیز توضیح می دهم از همین قبیل است. در سخن امروز چند نکته را برای شما توضیح می‌دهم:

1- جان انسانی در مثنوی معنوی چیزی جز « خــبــر » نیست، حقیقت جان عبارت است از خــبـر.

2- خبر هویت زمانمند ونو شونده دارد. 

3- پس جان در مثنوی معنوی، حقیقتی زمانمند و نوشونده است، یک حادثه است! 

4- اگر حقیقت جان در مثنوی معنوی خبر است، این خبر، خبر از چیست؟ خبر دارشدن از چیست؟  خبردارشدن از کجاست؟ خبردارشدن از کیست؟  

5-  نتیجه مطالعه من این است که این خبردارشدن، خبردارشدن از عــدم است ونه خبر دارشدن از وجود . مولانا که یک روایت گر بزرگ تاریخ بشر است راوی عدم است نه راوی وجود، او از عدم روایت می کند نه از وجود. 

6- فنا ء فی الله مولانا همان خبر یافتن وی از عدم و رفتن تدریجی او به عدم است. 

     به نظر بنده خواندن کتاب مثنوی معنوی با معیارهای فلسفه اسلامی کلاسیک در بسیاری از موارد حق مطلب را ادا نمی کند. فکر می کنم مولانا سخنانی گفته که آنها را با اصطلاحات فلسفه اسلامی وحتی عرفان متداول اسلامی نمی توان تقریر کرد ؛ از این جمله است آراء او وافکار او در باره انسان. در کتاب مثنوی معنوی رومی به ساحتهای مختلف وجود انسان می پردازد اما انگاه که به هر کدام ازاین ساحتها می پردازد سخنی تازه می گوید، تکرار مکررات نمی کند او وجود انسانی وهمه ساحتهای انسان را چون فیلسوفان سنتی در نفس ناطقه خلاصه نمی کند. هر کدام از این تعبیرات چون نفس، دل، روح، جان و... که در مثنوی معنوی آمده معنای خودش را دارد، اینطور نیست که بتوان تمام این ساحتهای گونا گون مربوط به انسان را از نظر مثنوی معنوی تحت یک عنوان خلاصه کرد و در آن گنجاند 

    تفکر مولانا یک تفکر گسترنده است واز تعریف‌های مشخص فرار می کند، این شخصیت، تن به یک تعریف چهارچوب دار در هیچ جا نمی دهد. یکی از دایراةالمعارفها را می خواندم، دیدم وقتی به کلمه جان رسیده اند آن را به نفس ارجاع داده اند. اما جان در اصطلاح مولانا زیر واژه نفس نمی گنجد، چیز دیگری است، چنانکه توضیح خواهم داد.

 هر کدام از تعبیرات نفس، دل، روح، جان در مثنوی معنوی، در معناهایی بکاربرده شده که اگربخواهیم بدانیم آن معناها کدام هست باید ببینیم هرکدام از این واژه ها با چه واژه های دیگری قرین شده و در کدامContext بکاربرده شده است. وقتی ازنفس سخن می گوید چه چیزی در باره نفس می گوید و چه خواصی برای آن بیان می کند، وقتی سخن از دل می گوید این واژه زیبای دل را با چه چیزهایی همراه می کند. وقتی سخن از روح می گوید این واژه را با چه کلماتی همراه می کند ووقتی از جان سخن می گوید این تعبیررا با چه اموری و با چه ویژگی هایی همراه می کند ؟ 

     چنین اگر مطالعه کنیم خواهیم دید هر وقت از هر کدام از این عنوانها سخن می گوید، سخنی تازه می گوید که فقط به خود آن عنوان ارتباط دارد. من فکر می کنم بسیار مشکل است گفت که مولانا در مثنوی معنوی انسان را چگونه تعریف می کند وتعریف انسان از نظر مولانا در مثنوی چیست این را نمی شود پاسخ داد. اما می شود این پرسش را پاسخ داد که چه سخنانی در باره انسان می گوید؟ چه اشاراتی به ساحتهای گوناگون انسان می کند ودر باره هر ساحتی چه راههایی را می گشاید، حال یکی از واژه های جاذب که در این کتاب توجه مرا جلب کرده واژه جان هست. منظور مولانا از جان چیست؟ واژه جان یکی از واژه هائی است که از بیشترینها در مثنوی است از نظر تکرار چرا مولانا این اندازه شیفه جان است واز جان چه می فهمد؟

     من در روند مطالعاتم سه واژه را مرتبط با هم یافته ام، واژه جان، واژه خبر و واژه عدم. این سه واژه را درمثنوی معنوی به صورت اورگانیک پیوند خورده یافته‌ام وحالا شرح این یافته خودم را با شما در میان می گزارم.

     تعبیر جان، پیش از مولوی در اشعار عطار هم زیاد به چشم می خورد، شاید عطار که مولانا زیاد از او آموخته و تحت تأثیر او است واز او مکرر یاد می کند، شاعری است که قبل از مولانا بیش از دیگران به واژه جان پرداخته است نخست چند بیت از عطار در باره جان برای شما می خوانم: 

ندای غیب به جــان تو می رسد پیـوست                 که پای درنه و کوتاه کـن از دنـیا دست 

دوش از درون جــانم گفتند اگر زمـائی                   بــاید که در ره ما جانباز ومحرم آیی 

روی دلت به ما کن،جان مست از لقاء کن              بیگانگی رها کن، چون آشنای ما ئی 

چون برفتی از جهان، ازجان همی                           غربت جان جهان یابیدمی 

مصطفی را کین سخن در گوش شد                         جان چون دریای او پرجوش شد 

رنج بَرد کوی تو رنجی خوش است                       درد تو در قعر جان گنجی خوش است 

چون همه دانی چه می گویم تو را                         چون تو در جانی چه می جویم تو را

جان در مثنوی معنوی  

     نخست من ابیاتی را از مثنوی برای شما می‌خوانم در باره جان و سپس ابیاتی را در باره عدم وسپس ابیاتی را در باره خبر. پس از آنکه این سه دسته از ابیات را برای شما خواندم تحلیل خودم را در ارتباط این ابیات با یکدیگر برای شما بیان می کنم. 

کیست کافر؟ غافل ازایمان شیخ                               چیست مــرده؟ بی خبر ازجان شیخ 

جان نباشد جز خبر در آزمون                                 هر که را افزون خبر، جانش فزون 

جــان ما از جــان حیوان بیشتر                                 از چه؟ زان رو که فزون دارد خبر 

پس فزون ازجان ما، جان ملک                                 کــو مـنـزه شـد زحـس مـشـتـرک 

وزملک،  جان خداوندان دل                                        باشد افزون ، تو تحیررا بهل 

زآن سبب آدم بود مسجودشان                                  جان او افزون تر است از بودشان

*          *          * 

جان چوافزون شد گذشت از انتها                                  شد مطیعش جان جمله چیزها 

*          *          * 

جان چه باشد؟ باخبر از خیر وشر                              شاد با احسان و گریان از ضرر 

چون سروماهیت جان مخبر است                              هر که او آگاه تر با جان تراست 

*          *          * 

در وجود آدمی جان وروان                                      می رسد از غیب چون آب روان 

*          *          * 

جان گرگان وسگان هر یک جداست                           متحد، جانهای مردان خداست 

*          *          * 

جان شو وازراه جان،جان را شناس                           یار بینش شو، نه فرزند قیاس 

*          *          * 

حس ابدان قوت ظلمت می خورد                                 حس جان از آفتابی می چرد 

    آنجا که حقیقت جان شدن سخت اورا تحت تأثیر قرارداده و می‌خواهد یک پارچه جان شود چنین می گوید: 

وقت آن آمد که من عریان شوم                                   نقش بگذارم سراسر جان شوم 

ای عدوی شرم واندیشه بیا                                        که دریدم پرده شرم وحیا 

هین گلوی صبرگیرومی فشار                                   تا خنک گردد دل عشق ای سوار 

تا نسوزم کی خنک گردد دلش                                    ای دل ما خانه دان ومنزلش 

خانه خود را همی سوزی بسوز                                    کیست آن کس که گوید لایجوز 

خوش بسوزاین خانه را ای شیرمست                             خانه عاشق چنین اولاتراست 

*          *          *

غیر فهم وجان که در گاووخراست                                آدمی را عقل وجانی دیگراست 

بــاز غـیر عـقـل وجـان آدمـی                                   هست جانی در ولی آن دمی 

*          *          * 

جان حـیوانی فـزایـد از علف                                      آتشی بود وچه هیزم شد تلف 

گرنخواهی درتردد گوش جا ن                                  کم فشار این پنبه را در گوش جان 

تـا کـنی فهم آن معـماهـا ش را                                  تـا کـنی ادراک رمـزوفـاش را

پس محل وحی گردد گوش جان                                وحی چه بود؟ گفتنی از حس نهان 

گوش جان وچشم جان جز این حس است              گوش عقل وگوش ظن زین مفلس است 

*          *          * 

طفل جان از شیر شیطان باز کن                                    بعد از آنش با ملک انباز کن 

     حقیقت جان خبر است و جان نباشد جزخبر در آزمون وهر کس خبر بیشتر دارد جان فزون تر دارد. در نظرمولانا جان به معنای حیات نیست، خبر است، خبر در آزمون است، خبری می رسد که این خبر همیشه در آزمون است که آیا این خبر راست است یا نه؟ جان خبری است که می رسد در زندگی انسانی. انسان همیشه باید آن را آزمون کند ونمی تواند رهایش کند چون خبر است، خبر را نمی شود رها کرد خبر دودوتا چهارتا نیست، خبر در مثنوی علم اصطلاحی نیست که بگوئی مطابق واقع است و تمام شود. این خبر در هویت وذات خودش چیزی است که از جائی می‌آید و جان را جان می‌کند و به این جهت تمام وجود آدم را مشغول می کند. 

عدم در مثنوی معنوی

    عدم در منظرمولانا همه چیز است. اگر بگویم مولانا از عالم عدم با ما حرف می زند ؛ مبالغه نیست، اودر عالم عدم می زید چون خودش می گوید من درعد م غلطیده ام. درنیستی پریده ام  (دیوان شمس) . او آنجا است، حداقل، سالهای آخر عمر در آنجا است. به نظر می رسد شما هرچه به اواخر مثنوی نزدیکتر می شوید می بینید چهره مولانا تارتر می شود، سخنانش تارمی شود، فهم سخنانش دقت بیشتری می خواهد او در اوائل مثنوی در فضای روشن تری حرف می زند اما در اواخر مثنوی در هاله ای آمیخته از نور وظلمت، از وجود وعدم. گویی شما باید او را پیدا کنید این چهارده یا پانزده سالی که او مشغول سرودن مثنوی است گویی این آدم مدام از وجود به عدم می رفته است. مولانا روایت گر عدم است نه وجود. چطور می شود کسی روایتگر عدم باشد، روایتگر نیستی باشد؟ او چنین است چون باخبری او از نیستی است نه از وجود. او باخبری از وجود را به تدریج کنار می گذارد چند نمونه از ابیاتی را که درباره عدم دارد در اینجا می خوانم تا ببینید تصور او از عدم چیست؟ 

تا که سازد جان پاک از سر قدم                       سوی عرصه ء دور وپنهان عدم 

عرصه ای بس با گشاد و با فضا                       وین خیال وهست یابد زو نوا 

تنگ تر آمد خیالات از عدم                  زان سبب باشد خیال اسباب غم

   قلمرو خیالات که ما در آن زندگی می کنیم خیلی تنگتر از عدم است که بسیار گسترده وگشاده است

باز هستی تنگ تر بود از خیال      زان شود در وی قمرها چون هلال 

/ 2 نظر / 54 بازدید
الهام

بسیار زیبا بود. لذت بردم. شما را لینک کردم. سلامت باشید

بینش

باسلام و عرض ارادت . سپاس از انتخاب خوب شما .مطالبی بسیار نو و آموزنده از استاد شبستری می باشد . بعقیده این فقیر ، هنوز مقاله یک پایه مهو کم دارد و آن معانی متفاوت واژه عدم است . یک معنای عدم درتعبیر ابن عربی از جهان ، علم و آگاهی خداست از خویشتن . هرگاه آن را تعقل کند ،از این تعقل اعیان ثابته در وجود می آید و جهان مادی سایه ای ست از این جهان .مولانا از چنین تعبیری آگاهی داشت و سپس مانیفست خویش را هم بر آن می افزاید "پس چه باشد عشق ،دریای عدم " .مولانا عدم را نه متضاد وجود بل که زاینده وجود و تغییر دهنده آنمی داند